İranda mövcud ictimai-siyasi vəziyyət mürəkkəb və çoxqatlı xarakter daşıyır. Müharibə fonunda cəmiyyət daxilində həm milli həmrəylik meyilləri güclənsə də, elita səviyyəsində ciddi fikir ayrılıqları qalmaqdadır.
Təhlillər göstərir ki, ənənəvi olaraq müharibə şəraitində müşahidə olunan “hakimiyyət ətrafında birləşmə” tendensiyası İranda da özünü göstərir. ABŞ-a qarşı sərt ritorika, xüsusilə Donald Tramp tərəfindən səsləndirilən təhdidlər fonunda, İran cəmiyyətində anti-Amerika əhval-ruhiyyəsinin artmasına səbəb olub. Bu isə Vaşinqtonun mümkün “azadedici rol” iddialarına olan inamı xeyli zəiflədib. Maraqlıdır ki, bu skeptik yanaşma hətta xaricdəki monarxist dairələr arasında belə geniş dəstək qazanmır.
Digər tərəfdən, İran siyasi elitası daxilində gələcək kursla bağlı fərqli baxışlar formalaşıb. 2024-cü il prezident seçkilərindən sonra mövqelərini gücləndirən islahatçı qanad müharibənin tezliklə başa çatdırılmasının tərəfdarıdır. Onların fikrincə, davam edən qarşıdurma ölkə iqtisadiyyatı üçün ciddi risklər yaradır və uzunmüddətli perspektivdə İranın beynəlxalq təcridini dərinləşdirə bilər. Bu düşərgə Qərblə, o cümlədən ABŞ-la kompromisə əsaslanan münasibətlərin qurulmasını mümkün çıxış yolu kimi görür.
İslahatçı ideoloji xəttin əsas simalarından olan Həsən Ruhani artıq daxili siyasətdə liberallaşma zərurətini gündəmə gətirib. Eyni zamanda, Məhəmməd Xatəmi tərəfindən vaxtilə irəli sürülmüş “sivil dialoq” konsepsiyası yenidən aktuallaşır. Bu yanaşma həm daxili sabitliyin qorunması, həm də xarici siyasətdə gərginliyin azaldılması məqsədi daşıyır.
Bununla yanaşı, islahatçıların institusional imkanları məhduddur. İranda prezident postu formal olaraq icraedici hakimiyyətə rəhbərlik etsə də, real güc balansı daha çox dini və hərbi strukturların əlində cəmlənib. Bu kontekstdə İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) və mühafizəkar dini elita həlledici rol oynayır.
Mühafizəkar düşərgə, əsasən, Ruhullah Xomeyni dövründə formalaşmış və Əli Xamenei hakimiyyəti illərində möhkəmlənmiş strukturlardan ibarətdir. Onlar parlament, məhkəmə sistemi və təhlükəsizlik orqanları üzərində ciddi nəzarətə malikdirlər. Bu qrup təhlükəsizlik yanaşmasının gücləndirilməsini və müharibədə daha sərt mövqenin tutulmasını dəstəkləyir.
İİKK daxilində də təsirli fiqurlar və şəbəkələr mövcuddur. Məsələn, general Hüseyn Dehqan kimi şəxslərin müxtəlif siyasi qruplarla münasibətləri göstərir ki, sistem daxilində müəyyən çevik ittifaqlar formalaşa bilir. Digər tərəfdən, Qasım Süleymani irsi üzərində qurulan daha radikal yanaşma mühafizəkarların təhlükəsizlik strategiyasına təsir etməkdə davam edir.
Eyni zamanda, varislik məsələsi də siyasi balanslara təsir göstərir. İddialara görə, Müctəba Xamenei kimi fiqurların önə çıxarılması mühafizəkar dairələrin uzunmüddətli planlarının tərkib hissəsidir və bu prosesdə hərbi strukturların rolu xüsusi vurğulanır.
Ümumilikdə, İranda vəziyyət yalnız xarici münaqişə ilə deyil, həm də daxili güc balansı ilə müəyyən olunur. Bir tərəfdə iqtisadi və diplomatik açılım tərəfdarı olan islahatçılar, digər tərəfdə isə təhlükəsizlik yönümlü sərt xətti müdafiə edən mühafizəkarlar dayanır. Bu qarşıdurma fonunda ölkənin gələcək siyasi kursu hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır.
