Qarabağ və Ukrayna müharibələri zirehli texnikanın zəif tərəflərini üzə çıxardı. Buna baxmayaraq, Türkiyə “Altay” layihəsinə milyardlarla dollar yatırır. Səbəb nədir?
Bir neçə il əvvələ qədər tanklar quru müharibələrinin taleyini həll edən əsas zərbə qüvvəsi hesab olunurdu. XX əsrin ən böyük savaşlarından başlayaraq Yaxın Şərqdəki münaqişələrə qədər demək olar ki, bütün iri hərbi əməliyyatlarda zirehli texnika həlledici rol oynayıb. Son illərdə isə döyüş meydanından yayılan görüntülər fərqli reallıq yaradıb. Bir neçə min dollarlıq FPV dronunun milyonlarla dollar dəyərində olan müasir əsas döyüş tankını bir neçə saniyə ərzində sıradan çıxarması hərbi dairələrdə ciddi müzakirələr doğurub. Bu mənzərə “tank erası başa çatırmı?” sualını yenidən gündəmə gətirib.
Eyni zamanda başqa bir sual da yaranır: əgər tanklar həqiqətən əvvəlki əhəmiyyətini itiribsə, ABŞ, Almaniya, Cənubi Koreya, İsrail və Türkiyə niyə yeni tank layihələrinə milyardlarla dollar yatırmağa davam edir? Xüsusilə pilotsuz uçuş aparatları sahəsində dünyanın aparıcı ölkələrindən birinə çevrilən Türkiyə niyə “Altay” kimi milli əsas döyüş tankını istehsala hazırlayır?
Bu sualların cavabı təkcə bir silah növünün gələcəyi ilə bağlı deyil. Söhbət müasir müharibənin dəyişən xarakterindən və quru qoşunlarının gələcək konsepsiyasından gedir.
Tanklar Birinci Dünya müharibəsində səngər xəttini yarmaq üçün yaradıldı. Sonrakı onilliklərdə onların atəş gücü, zirehi və manevr imkanları inkişaf etdirildi. İkinci Dünya müharibəsi tankların əsl yüksəliş dövrü oldu. Ardınca Ərəb-İsrail müharibələri, Körfəz müharibəsi və digər silahlı qarşıdurmalar göstərdi ki, quru əməliyyatlarında ağır zirehli texnikanın alternativi yoxdur.
Lakin XXI əsrdə texnologiyanın inkişafı döyüş meydanını kökündən dəyişdirdi. Peyk müşahidəsi, pilotsuz uçuş aparatları, yüksək dəqiqlikli raketlər, tank əleyhinə idarəolunan raket kompleksləri və süni intellektlə işləyən kəşfiyyat sistemləri tankların uzun illər üstünlük hesab edilən xüsusiyyətlərini ciddi şəkildə məhdudlaşdırdı. Ən böyük dəyişiklik isə ucuz FPV dronlarının meydana çıxması oldu. Əvvəllər tankı məhv etmək üçün bahalı raket kompleksi tələb olunurdusa, indi bunu minlərlə dollar dəyərində pilotsuz aparat da edə bilir.
Tankların üzləşdiyi yeni təhlükənin ilk böyük nümayişlərindən biri 2020-ci ilin Vətən müharibəsi idi. Azərbaycan Ordusu pilotsuz uçuş aparatlarını, zərbə dronlarını və yüksək dəqiqlikli artilleriyanı vahid sistem kimi tətbiq etməklə döyüş taktikasında yeni mərhələ yaratdı. Ermənistan Silahlı Qüvvələrinə məxsus yüzlərlə tank, zirehli döyüş maşını, özüyeriyən artilleriya qurğusu və digər texnika məhv edildi. Həmin görüntülər qısa müddətdə dünyanın aparıcı hərbi akademiyalarında, NATO ölkələrinin analitik mərkəzlərində və müdafiə sənayesi şirkətlərində geniş şəkildə öyrənilməyə başladı.
Xüsusilə Türkiyə istehsalı olan “Bayraktar TB2” pilotsuz uçuş aparatları ilə İsrail istehsalı olan kamikadze dronların fəaliyyəti göstərdi ki, güclü hava hücumundan müdafiə sistemi və elektron mübarizə vasitələri olmadan ən müasir tank belə döyüş meydanında uzun müddət yaşaya bilmir. Pilotsuz aparat yalnız zərbə endirmir. O, hədəfi aşkar edir, koordinatları real vaxt rejimində komanda məntəqəsinə ötürür, artilleriyanın atəşini korrektə edir və tankın hərəkətini fasiləsiz izləyir. Bu isə klassik zirehli texnikanın gizlənmək imkanlarını minimuma endirir.
Qarabağ müharibəsi bir çox ölkələr üçün xəbərdarlıq oldu. Müharibədən sonra ABŞ, Böyük Britaniya, Fransa, Almaniya və digər NATO ölkələrində pilotsuz sistemlərin zirehli texnikaya təsiri ilə bağlı onlarla araşdırma hazırlanıb. Bir sıra ekspertlər Qarabağ müharibəsini pilotsuz sistemlərin kütləvi tətbiq olunduğu ilk müasir müharibələrdən biri kimi qiymətləndirirlər.
Bu tendensiya daha sonra Rusiya-Ukrayna müharibəsində daha böyük miqyas aldı. Müharibənin ilk həftələrində Ukrayna ordusunun istifadə etdiyi “Bayraktar TB2” pilotsuz aparatları Rusiya ordusunun tanklarına, zenit-raket komplekslərinə, artilleriyasına və təminat kolonlarına ardıcıl zərbələr endirdi. Daha sonra isə FPV dronları döyüş meydanının əsas silahlarından birinə çevrildi.
Hazırda Ukrayna cəbhəsində hər iki tərəf hər gün yüzlərlə FPV dronundan istifadə edir. Bu dronlar tankların üst hissəsini, mühərrik bölməsini və zəif qorunan hissələrini hədəfə alır. Açıq mənbələr əsasında hərbi itkiləri izləyən “Oryx” layihəsinin məlumat bazasında minlərlə tankın məhv edilməsi, zədələnməsi və ya ələ keçirilməsi qeydə alınıb. Maraqlıdır ki, itkilər yalnız sovet istehsalı T-72 və T-80 tankları ilə məhdudlaşmır. Almaniyanın “Leopard 2”, ABŞ-ın “Abrams”, Böyük Britaniyanın “Challenger 2” və Rusiyanın T-90M tankları da pilotsuz sistemlərin və tank əleyhinə silahların hədəfinə çevrilib.
Bu mənzərə tankların tamamilə sıradan çıxdığını göstərirmi?
Əksər hərbi analitiklər bu fikirlə razılaşmırlar. Onların qənaətinə görə, problem tankın özündə deyil, onun tətbiq taktikasındadır. Müasir döyüş meydanında artıq heç bir silah sistemi təkbaşına üstünlük qazandıra bilmir. Tank əvvəlki kimi tək irəliləyən zirehli maşın deyil. O, pilotsuz uçuş aparatları, radioelektron mübarizə vasitələri, hava hücumundan müdafiə sistemləri, kəşfiyyat bölmələri və piyadalarla vahid şəbəkə daxilində fəaliyyət göstərməlidir.
Hərb tarixində oxşar proseslər dəfələrlə yaşanıb. Tank əleyhinə idarəolunan raket kompleksləri meydana çıxanda da tankların dövrünün bitdiyi iddia olunurdu. Lakin cavab olaraq reaktiv zirehlər, dinamik müdafiə sistemləri və aktiv müdafiə kompleksləri yaradıldı. Bu gün dron təhlükəsinə qarşı da eyni proses gedir. Artıq əsas diqqət zirehin qalınlaşdırılmasına deyil, tankın ətrafında çoxqatlı müdafiə sisteminin qurulmasına yönəlib.
Müasir tankların üzərində radioelektron mübarizə avadanlıqları, lazer xəbərdarlıq sensorları, pilotsuz aparatların siqnallarını boğan sistemlər və aktiv müdafiə kompleksləri quraşdırılır. İsrailin “Trophy”, Almaniyanın “EuroTrophy”, Rusiyanın “Arena-M”, Türkiyənin isə “Akkor” sistemi bu istiqamətdə hazırlanan nümunələrdəndir. Bu sistemlər tanka yaxınlaşan raketləri və bəzi pilotsuz aparatları hələ hədəfə çatmadan məhv etməyə çalışır.
Məhz buna görə dünyanın aparıcı dövlətləri tank istehsalını dayandırmayıb. ABŞ “Abrams” tanklarını yeni M1E3 standartına uyğun modernləşdirir. Almaniya “Leopard 2A8” versiyasını hazırlayır. Cənubi Koreya K2 “Black Panther” layihəsini genişləndirir. Fransa və Almaniya birlikdə gələcəyin MGCS tank proqramı üzərində işləyir. Bütün bu layihələr göstərir ki, aparıcı ordular tanklardan imtina etmir, onları dəyişən müharibəyə uyğunlaşdırırlar.
Türkiyənin “Altay” layihəsi də məhz bu strategiyanın tərkib hissəsidir. İlk baxışdan paradoks yaranır. Dünyada pilotsuz uçuş aparatları sahəsində ən böyük uğurlardan birinə imza atan ölkə niyə eyni zamanda yeni tank istehsalına milyardlarla dollar yatırır?
Əslində cavab sadədir. Ankara dronla tankı rəqib deyil, bir-birini tamamlayan platformalar hesab edir. Müasir döyüşdə dron döyüş meydanını görür, kəşfiyyat aparır, hədəfi müəyyənləşdirir və məlumat ötürür. Tank isə həmin məlumat əsasında yüksək atəş gücü ilə hədəfi məhv edir, piyadaya dəstək verir və ərazini nəzarətdə saxlayır.
“Altay” klassik tankın sadəcə yeni versiyası deyil. Layihədə müasir kompozit zireh, rəqəmsal komanda-idarəetmə sistemi, inkişaf etmiş atəş idarəetmə kompleksi, yüksək dəqiqlikli optik müşahidə vasitələri və “Akkor” aktiv müdafiə sisteminin inteqrasiyası nəzərdə tutulur. Gələcək mərhələdə tankın pilotsuz uçuş aparatları ilə tam koordinasiyalı fəaliyyət göstərməsi planlaşdırılır. Layihənin başqa bir strateji tərəfi də müdafiə sənayesində xarici asılılığın azaldılmasıdır. Almaniya ilə mühərrik və transmissiya sahəsində yaşanan problemlər Türkiyəyə göstərdi ki, kritik texnologiyalarda xarici təchizatçılardan asılılıq milli təhlükəsizlik üçün risk yaradır. Buna görə “Altay” yalnız yeni tank deyil, həm də yerli mühərrik, elektronika, optika və digər sistemlərin inkişafını özündə birləşdirən milli sənaye proqramıdır.
Türkiyənin coğrafi mövqeyi də bu qərarı şərtləndirən amillərdəndir. Qafqaz, Yaxın Şərq və Şərqi Aralıq dənizi kimi gərgin bölgələrin kəsişməsində yerləşən ölkə üçün güclü quru qoşunları strateji zərurət hesab olunur. Suriya və İraqın şimalında aparılan əməliyyatlar göstərib ki, pilotsuz sistemlər nə qədər effektiv olsa da, ərazini nəzarətə götürmək, möhkəmləndirilmiş müdafiə xəttini yarmaq və piyadaya birbaşa atəş dəstəyi vermək üçün tanklar hələ də vacib rol oynayır.
Müasir müharibələr bir həqiqəti ortaya qoyur: artıq heç bir silah sistemi təkbaşına qələbə qazandıra bilmir. Tanklar pilotsuz sistemlərin dəstəyi olmadan daha həssas hədəfə çevrilir. Dronlar isə ağır zirehli texnikanın yerini tam tuta bilmir. Döyüş meydanında üstünlüyü daha çox tanka və ya daha çox drona sahib olmaq yox, bu sistemləri vahid komanda-idarəetmə şəbəkəsində əlaqələndirə bilmək müəyyənləşdirir.
Tankların dövrü bitmir. Sadəcə, onların rolu dəyişir. Bir vaxtlar təkbaşına döyüş meydanına hökm edən zirehli nəhənglər indi pilotsuz sistemlər, elektron mübarizə vasitələri və rəqəmsal idarəetmə ilə birlikdə fəaliyyət göstərən kompleks döyüş platformalarına çevrilirlər. Gələcəyin müharibəsində qalib gələcək tərəf ən çox tankı və ya ən çox dronu olan yox, bu texnologiyaları vahid sistem kimi idarə etməyi bacaran ordu olacaq.Musavat.com
