İsrail Prezidenti İsxak Hersoq Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Toplantısı çərçivəsində bir sıra ikitərəfli görüşlər keçirib. O, Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevlə görüşdən sonra sammitdə iştirak edən Çinin xarici işlər naziri Vanq Yi ilə də bir araya gəlib.
Görüşün müsbət atmosferdə keçdiyi bildirilsə də, tərəflərin Yaxın Şərqdəki vəziyyətə dair mövqeləri arasında ciddi fərqlərin olduğu aydın görünür. Hersoqun bu təması müsbət qiymətləndirməsi Pekinin İsrail siyasətinə münasibətinin dəyişdiyi anlamına gəlmir. Əksinə, Vanq Yinin səsləndirdiyi fikirlər Çinin regiondakı böhranların həllinə yanaşmasını bir daha ortaya qoyub.
Çinin xarici işlər naziri Hersoqla görüş zamanı İsrail Prezidentinin atası, 1983–1993-cü illərdə ölkəyə rəhbərlik etmiş Haim Hersoqun fəaliyyətini xatırladıb. O qeyd edib ki, Haim Hersoq İsrail ilə Çin arasında diplomatik münasibətlərin qurulmasına töhfə verib və Çinə səfər edən ilk İsrail prezidenti olub.
Vanq Yi bununla yanaşı, Haim Hersoqun danışıqlara və kompromisə üstünlük verən siyasi yanaşmasını xüsusi vurğulayıb.
“İsrailin keçmiş Prezidenti danışıqların əksər hallarda əhəmiyyətli nailiyyətlərə və uzunmüddətli etimada gətirdiyini bildirirdi”, – deyə Çin diplomatiyasının rəhbəri qeyd edib.
Bu fikirləri sadəcə keçmiş İsrail prezidentinin fəaliyyətinə verilən müsbət qiymət kimi qəbul etmək düzgün olmazdı. Vanq Yinin məhz indiki regional gərginlik fonunda danışıqları və güzəştləri ön plana çəkməsi Tel-Əvivə ünvanlanan diplomatik mesaj kimi də dəyərləndirilə bilər.
Pekin, görünür, İsrail rəhbərliyinə hərbi gücün tətbiqindən daha çox siyasi dialoqa üstünlük verməyin vacibliyini xatırladır. Bununla belə, bu yanaşmanın İsrailin hazırkı siyasətinə real təsir göstərəcəyini söyləmək hələ tezdir.
Məsələnin diqqətçəkən tərəfi İsrailin siyasi sistemində prezidentin roludur. İsxak Hersoq ölkəni beynəlxalq səviyyədə təmsil etsə də, hökumətin gündəlik siyasətinin müəyyənləşdirilməsində əsas səlahiyyətlər baş nazirə və hökumətə məxsusdur.
Bu baxımdan, Pekinin İsrail prezidentinə ünvanladığı mesajın ölkənin Qəzza zolağı və Fələstin məsələsi ilə bağlı siyasətinə birbaşa təsir göstərməsi ehtimalı məhduddur. Xüsusilə də İsrail hökumətinin təhlükəsizlik məsələlərində sərt mövqeyi və siyasi kompromislərlə bağlı fikir ayrılıqları nəzərə alınarsa, diplomatik dialoqun konkret nəticələrə çevrilməsi çətin görünür.
Bununla belə, Çin İsraillə münasibətlərdə dialoq kanalını açıq saxlamaqla Tel-Əvivə öz mövqeyini birbaşa çatdırmaq imkanı əldə edir. Bakıdakı görüş də bu baxımdan əhəmiyyətlidir.
Hersoqun Vanq Yi ilə görüşündə İranın regiondakı fəaliyyəti və müxtəlif ölkələrdəki silahlı qruplaşmalara dəstəyi məsələsini gündəmə gətirdiyi bildirilir. İsrailin yanaşmasına görə, Tehranın dəstəklədiyi qüvvələr Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik risklərini artırır və İsrailə qarşı təhdidlərin güclənməsinə səbəb olur.
Çinin regiona münasibətində isə fərqli prioritetlər ön plana çıxır. Pekin Yaxın Şərqdə sabitliyin qorunmasını, hərbi eskalasiyanın qarşısının alınmasını və tərəflər arasında siyasi danışıqların aparılmasını müdafiə edir. Çinlə İran arasındakı strateji tərəfdaşlıq da Pekinin Tehrana münasibətində mühüm amildir.
Bu səbəbdən İsrailin İranın regional fəaliyyətinə dair narahatlıqları ilə Çinin Tehranla münasibətlərini qorumaq istəyi arasında ciddi ziddiyyət mövcuddur. Pekinin İranla əlaqələrini Tel-Əvivin təhlükəsizlik prioritetlərinə uyğun şəkildə dəyişəcəyini gözləmək üçün əsas yoxdur.
Digər tərəfdən, Çinin İsraillə dialoqu davam etdirməsi də təsadüfi deyil. Pekin regionda nüfuzunu qorumağa, müxtəlif tərəflərlə əlaqələrini saxlamağa və Yaxın Şərqdə baş verən proseslərə təsir imkanlarını genişləndirməyə çalışır.
İsxak Hersoqla Vanq Yinin Bakıda görüşməsi Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiya üçün yaratdığı platformanın əhəmiyyətini də nümayiş etdirir. AQEM kimi çoxtərəfli tədbirlər müxtəlif geosiyasi mövqelərə malik ölkələrin nümayəndələrinə birbaşa təmas qurmaq və fikir ayrılıqlarını müzakirə etmək imkanı verir.
Bununla belə, diplomatik görüşlərin keçirilməsini tərəflərin mövqelərinin yaxınlaşması kimi qiymətləndirmək olmaz. Hersoq və Vanq Yinin təması İsrail ilə Çin arasında dialoqun davam etdiyini göstərsə də, İran, Qəzza və Fələstin məsələləri üzrə fikir ayrılıqlarının aradan qalxdığına dəlalət etmir.
Nəticə etibarilə, Vanq Yinin Bakıdan İsrailə verdiyi mesajın əsas məğzi danışıqlar və siyasi kompromisin vacibliyidir. Pekin Tel-Əvivlə münasibətləri qorumağa çalışır, lakin bu, Çinin İranla strateji əlaqələrindən imtina edəcəyi demək deyil. İsrail isə öz təhlükəsizlik maraqlarını əsas götürərək İranın regional fəaliyyətinə qarşı mövqeyini dəyişməyə hazır görünmür.
Beləliklə, Bakı görüşü tərəflər arasında mövcud fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaqdan daha çox, rəqabət və ziddiyyətlər fonunda diplomatik kanalların açıq saxlanmasının əhəmiyyətini göstərir.
