1939-cu il oktyabrın 5-də Qırmızı Ordunun Polşa ərazisində həyata keçirdiyi hərbi yürüş başa çatıb.
Korrekt.az xəbər verir ki, sovet tarixşünaslığında “azadlıq yürüşü” adlandırılan bu əməliyyat nəticəsində Qərbi Belarus və Qərbi Ukrayna SSRİ-nin nəzarətinə keçib.
1939-cu il sentyabrın 17-də Sovet İttifaqının Qırmızı Ordusu Polşanın şərq ərazilərinə daxil olub. Sovet rəhbərliyi əməliyyatın məqsədini Qərbi Belarus və Qərbi Ukrayna əhalisini Polşa hakimiyyətinin təzyiqlərindən azad etmək kimi təqdim edib.
Həmin vaxt Polşa artıq nasist Almaniyasının hücumuna məruz qalmışdı. Alman ordusu sentyabrın 1-də qərbdən hücuma keçmiş, 16 gün sonra isə sovet qoşunları şərqdən Polşa sərhədini keçmişdi. Polşa eyni vaxtda iki böyük dövlətin hərbi müdaxiləsi ilə üzləşmişdi.
Maraqlıdır ki, sovet qoşunlarının hücuma başladığı sentyabrın 17-də Polşa hökuməti ölkəni tərk edərək Rumıniyaya keçib. Lakin Polşa ordusunun ayrı-ayrı hissələri həm alman, həm də sovet qoşunlarına qarşı müqaviməti davam etdirib.
1921-ci ildə imzalanmış Riqa sülh müqaviləsinə əsasən, Belarus torpaqları iki hissəyə bölünmüşdü. Təxminən 3 milyon əhalisi olan qərb əraziləri Polşanın tərkibinə keçmişdi. Keçmiş Minsk quberniyasının 1,5 milyondan bir qədər çox əhalisi olan qəzaları isə Belarus Sovet Sosialist Respublikasının tərkibində qalmışdı.
Sentyabrın 20-nə qədər Belarus cəbhəsinin qoşunları Vilno–Kobrin xəttinə çatıb. Sentyabrın 21–23-də isə Ukrayna cəbhəsinin hərbi hissələri Qərbi Ukraynanın böyük hissəsini nəzarətə götürüb.
Sovet mənbələrinin məlumatına görə, yerli əhalinin bir hissəsi Qırmızı Ordu əsgərlərini xilaskar kimi qarşılayıb. Buna səbəb kimi Polşa hakimiyyəti dövründə həyata keçirilən assimilyasiya siyasəti göstərilib.
Həmin dövrdə Belarus dilində təhsilin imkanları məhdudlaşdırılmış, milli məktəblərin, teatrların və qəzetlərin fəaliyyəti ciddi maneələrlə üzləşmişdi.
Əməliyyatın ən diqqətçəkən məqamlarından biri sovet və alman hərbçilərinin Polşa ərazisində birbaşa qarşılaşması olub. 1939-cu il sentyabrın 22-də Brest şəhərində alman qoşunlarının geri çəkilməsi və şəhərin sovet qüvvələrinə təhvil verilməsi zamanı hər iki ordunun hərbçilərinin iştirakı ilə birgə hərbi mərasim keçirilib.
Alman generalı Haynts Quderian və sovet briqada komandiri Semyon Krivoşein həmin hadisənin əsas iştirakçıları arasında olublar.
Bu mərasimin tarixi fotoşəkilləri də mövcuddur. Görüntülərdə alman və sovet komandirlərinin bir yerdə dayanması, alman hərbi hissələrinin şəhərdən çıxması əks olunub. Hadisə bir çox tarixi mənbədə “Brestdə birgə parad” kimi təqdim edilsə də, mərasimin dəqiq xarakteri barədə tarixçilər arasında fərqli qiymətləndirmələr mövcuddur.
Diqqətçəkən digər məqam odur ki, Brest şəhəri cəmi iki il sonra yenidən Almaniya ilə SSRİ arasında qanlı döyüşlərin mərkəzinə çevrilib. 1941-ci il iyunun 22-də nasist Almaniyası Sovet İttifaqına hücum edərkən Brest qalası ilk hücuma məruz qalan hərbi obyektlərdən biri olub.
Sovet ordusunun əməliyyatda istifadə etdiyi hərbi qüvvələrin miqyası da diqqət çəkir. ABŞ-nin Milli İkinci Dünya Müharibəsi Muzeyinin məlumatına görə, SSRİ Polşaya hücum zamanı 450 mindən çox hərbçi, 4736 tank və 3300 təyyarə səfərbər etmişdi.
Hərbi əməliyyatlar zamanı Polşa ordusunun yüz minlərlə əsgər və zabiti sovet qüvvələrinə əsir düşüb. Sovet mənbələrində əməliyyat zamanı 1475 hərbçi və komandirin həlak olduğu bildirilir.
1939-cu il noyabrın 7-də Moskvada, Qızıl meydanda keçirilən hərbi paradda çıxış edən SSRİ müdafiə xalq komissarı Kliment Voroşilov əməliyyat barədə belə deyib:
“Qırmızı Ordu hissələri qarşıya qoyulmuş vəzifəni nisbətən asanlıqla yerinə yetirdilər. Bir neçə gün ərzində Qərbi Ukrayna və Qərbi Belarus keçmiş mülkədar Polşasının qoşunlarından tamamilə təmizləndi”.
Hadisələrin daha bir diqqətçəkən tərəfi Polşanın taleyinin əvvəlcədən gizli razılaşmalarla müəyyənləşdirilməsi idi. 1939-cu il avqustun 23-də SSRİ ilə nasist Almaniyası arasında Molotov–Ribbentrop paktı imzalanmışdı. Sənədin gizli protokolunda Şərqi Avropanın iki dövlət arasında təsir dairələrinə bölünməsi nəzərdə tutulurdu.
Sentyabrın 28-də isə Moskvada Almaniya ilə SSRİ arasında “Sərhəd və dostluq haqqında müqavilə” imzalanıb. Müqaviləyə əsasən, Polşa ərazisində iki dövlətin nəzarət zonaları müəyyənləşdirilib. Sərhədin mühüm hissəsi Narev, Buq və San çayları boyunca uzanırdı.
Daha bir maraqlı fakt həmin müqavilənin gizli əlavəsi ilə bağlıdır. Berlin və Moskva Polşa dövlətçiliyinin bərpasına yönəlmiş siyasi fəaliyyətə qarşı mübarizə aparmaq və bu barədə bir-birini məlumatlandırmaq öhdəliyi götürmüşdü.
Polşanın paytaxtı Varşavanın taleyi də həmin günlərdə həll olunub. Alman ordusunun mühasirəsində qalan şəhər sentyabrın 28-də təslim olub. Varşava ağır bombardmanlara məruz qalıb, şəhərdə çoxsaylı yaşayış binaları dağılıb.
Oktyabrın 22-də Qərbi Ukrayna və Qərbi Belarusun Xalq məclislərinə sovet hakimiyyətinin nəzarəti altında seçkilər keçirilib. Seçkilərdən sonra deputatlar həmin ərazilərdə sovet hakimiyyətinin qurulduğunu elan ediblər.
1939-cu il noyabrın 1–2-də SSRİ-nin ali hakimiyyət orqanları bu ərazilərin Sovet İttifaqına birləşdirilməsini təsdiqləyib.
Hərbi yürüşün nəticələri yalnız Belarus və Ukrayna ilə məhdudlaşmayıb. 1939-cu il oktyabrın 10-da SSRİ ilə Litva arasında imzalanmış müqaviləyə əsasən, Vilnüs şəhəri və ətraf ərazilər Litvaya verilib. Bunun müqabilində Litva öz ərazisində sovet hərbi bazalarının yerləşdirilməsinə razılıq verib.
Polşada isə müqavimət oktyabrın 5-dən sonra da davam edib. Oktyabrın 6-da Kotsk döyüşünün başa çatması ilə Polşa ordusunun son böyük mütəşəkkil müqaviməti yatırılıb. Bununla belə, Polşa dövləti rəsmi təslim aktı imzalamayıb.
1939-cu ilin payızında baş verən hadisələrin ağır nəticələri sonrakı aylarda da özünü göstərib. Sovet hakimiyyətinin nəzarətinə keçən ərazilərdə həbslər, əmlakın müsadirəsi və əhalinin sürgün edilməsi həyata keçirilib.
1940-cı ilin fevralında sovet hakimiyyəti Polşanın keçmiş şərq ərazilərindən əhalinin kütləvi deportasiyasına başlayıb. Minlərlə ailə vaqonlara doldurularaq Sibirə, Qazaxıstana və SSRİ-nin digər ucqar bölgələrinə göndərilib. Deportasiya olunanlar arasında qadınlar, uşaqlar və yaşlı insanlar da olub.
1940-cı ildə isə sovet təhlükəsizlik orqanları tərəfindən təxminən 22 min polşalı zabit, polis əməkdaşı, dövlət qulluqçusu və digər əsir və məhbus qətlə yetirilib. Bu cinayətlər tarixə Katın qətliamı adı ilə düşüb.
Maraqlıdır ki, SSRİ rəhbərliyi uzun illər Katın qətliamına görə məsuliyyəti nasist Almaniyasının üzərinə qoyub. Yalnız 1990-cı ildə Sovet İttifaqı bu cinayətin sovet təhlükəsizlik orqanları tərəfindən törədildiyini rəsmən etiraf edib.
1941-ci il iyunun 22-də nasist Almaniyasının SSRİ-yə hücumu ilə iki dövlət arasındakı əməkdaşlıq sona çatıb.
1939-cu ildə Polşa torpaqlarının bölüşdürülməsində iştirak edən iki böyük dövlət iki ildən də az müddət sonra bir-birinə qarşı müharibəyə başlayıb.Musavat.com
