Türkiyə Cümhuriyyətinin dördüncü prezidenti Cemal Gürsel, ölkənin həm hərbi, həm də siyasi tarixində ən gərgin keçid dövrlərinin mərkəzi simalarından biri hesab olunur. “Cemal ağa” ləqəbi ilə xalqın və ordunun rəğbətini qazanan Gürselin həyat yolu, bir əsgərin fədakarlığından dövlət başçısının ağır məsuliyyətinə qədər uzanan maraqlı bir salnamədir.
1895-ci ildə anadan olan Cemal Gürsel, hələ uşaq yaşlarından nümayiş etdirdiyi nizam-intizamlı və kübar davranışı ilə yaşıdlarından seçilirdi. Hərbi karyeraya Artilleriya məktəbində başlayan Gürselin təhsili Birinci Dünya Müharibəsinin başlaması ilə sınağa çəkildi.
Cəbhə illəri: Çanaqqala və Yaxın Şərq cəbhələrində döyüşən Gürsel, 1918-ci ildə ingilislərə əsir düşsə də, azadlığa çıxan kimi Anadoluya qayıdaraq Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərlik etdiyi Qurtuluş Savaşına qoşuldu.
Hərbi yüksəliş: Müharibədən sonra təhsilini tamamlayan Gürsel, 1946-cı ildə general rütbəsinə qədər yüksəldi. 1958-ci ildə Quru Qoşunları komandanı təyin edilərkən, o artıq həm Türkiyədə, həm də NATO daxilində yüksək nüfuza malik bir peşəkar idi.
1960-cı İl Çevrilişi və “Milli Birlik” Missiyası
1960-cı ilin may ayında ölkədəki siyasi gərginlik pik həddə çatdıqda, Gürsel hakimiyyətdəki Bayar-Menderes hökumətinə tarixi bir xəbərdarlıq məktubu ünvanladı. Bu addım onun siyasətdən kənar qalmaq istəməyən, lakin ordunun tərəfsizliyini qorumağa çalışan mövqeyini göstərirdi.
27 may 1960-cı ildə baş verən hərbi çevrilişdən sonra gənc zabit heyəti (Milli Birlik Komitəsi) xalqın etimad edəcəyi təcrübəli bir lider axtarışında idi. Bu məqamda “Cemal ağa”nın nüfuzu həlledici rol oynadı. Gürsel əvvəlcə tərəddüd etsə də, dövlətin sabitliyini qorumaq üçün rəhbərliyi qəbul etdi.
26 oktyabr 1961-ci ildə yeni konstitusiyanın qəbulu ilə Cemal Gürsel Türkiyənin dördüncü prezidenti seçildi. Onun prezidentliyi bir neçə mühüm amillə xarakterizə olunur:
Dövlətə Sədaqət: Gürsel prezident olduğu müddətdə dövlət büdcəsinə yük olmamaq üçün prezident maaşından imtina etmiş, ömrünün sonunadək yalnız general pensiyası ilə dolanmışdır.
Milli Sənaye: Onun dövründə Türkiyənin ilk yerli avtomobili olan “Devrim” (İnqilab) layihəsi həyata keçirilmişdir.
Hərbi-Mülki Balans: Ordunun idarəçilikdən tədricən çəkilməsi və demokratik proseslərin bərpası üçün zəmin hazırlamışdır.
Səhhətindəki ciddi problemlər, xüsusilə ardıcıl keçirdiyi insultlar Gürseli vəzifə səlahiyyətlərini icra etməkdə çətinliyə saldı. 1966-cı ildə ABŞ-da keçdiyi uğursuz müalicədən sonra komaya düşən prezident, Türkiyəyə qaytarıldı. Martın 28-də tibbi rəy əsasında onun vəzifəsi sona çatdı və yerinə Cevdet Sunay seçildi.
14 sentyabr 1966-cı ildə vəfat edən Cemal Gürsel, Türkiyə tarixinə həm qəhrəman bir əsgər, həm də ən çətin anlarda dövlət sükanını ələ alan təmkinli bir dövlət xadimi kimi düşdü. Onun “Cemal ağa” ləqəbi isə xalqın ona olan səmimi sevgisinin simvolu olaraq qaldı.
Yadigar Sadıqlı
