Bəzi günlər var ki, zamanın axarında adi bir tarix olmaqdan çıxaraq millətlərin yaddaşına əbədi həkk olunur. Elə günlər var ki, onun səhərində bir xalqın taleyi dəyişir, gələcəyə açılan yeni bir yol başlayır. 29 oktyabr 1923-cü il Türkiyə tarixində məhz belə bir gündür. Bu tarix əsrlər boyu imperiya ənənələri ilə yaşamış bir xalqın öz taleyini yenidən müəyyənləşdirdiyi, müstəqillik mübarizəsini yeni dövlət quruluşu ilə taclandırdığı gündür.
Türkiyə Cümhuriyyəti bir gündə yaranmadı. Onun təməlində müharibələrin ağrısı, işğalın acısı, Vətən uğrunda verilən qurbanlar və bir millətin azad yaşamaq iradəsi dayanırdı. Bu dövlətin doğuluşu yalnız siyasi qərarın nəticəsi deyil, həm də tarixin ağır sınaqlarından keçən xalqın yenidən ayağa qalxmasının təcəssümü idi.
XX əsrin əvvəllərində Osmanlı imperiyası artıq əvvəlki qüdrətini itirmişdi. Birinci Dünya müharibəsində məğlubiyyət, iqtisadi çətinliklər və xarici dövlətlərin müdaxiləsi imperiyanın gələcəyini qaranlıqlaşdırmışdı. 30 oktyabr 1918-ci ildə imzalanan Mudros barışıq sazişindən sonra Anadolu torpaqları işğal təhlükəsi ilə üz-üzə qaldı. Şəhərlər, limanlar və strateji ərazilər xarici qüvvələrin nəzarətinə keçirdi.
Lakin bir həqiqət vardı: torpaqları işğal etmək mümkün olsa da, bir xalqın azadlıq arzusunu əsir almaq asan deyildi.
1919-cu il mayın 19-da Mustafa Kamal Paşanın Samsuna gəlməsi bu arzunun siyasi və hərbi mübarizəyə çevrildiyi tarixi məqamlardan biri oldu. O, qarşısında yalnız işğalçı ordulara qarşı mübarizə aparmaq vəzifəsini görmürdü. Əsas məqsəd dağınıq müqavimət qüvvələrini birləşdirmək, xalqa inam aşılamaq və müstəqil gələcəyin mümkün olduğuna inandırmaq idi.
Amasya Bəyannaməsi, Ərzurum və Sivas konqresləri milli mübarizənin siyasi əsaslarını formalaşdırdı. Bu toplantılarda səslənən fikirlər bir həqiqəti ortaya qoyurdu: millətin taleyi yenə də öz iradəsinə söykənməli idi.
23 aprel 1920-ci ildə Ankarada Türkiyə Böyük Millət Məclisinin açılması ilə milli mübarizə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Artıq müstəqillik uğrunda savaşan xalqın özünü təmsil edən siyasi mərkəzi də vardı. Ankara tədricən yeni Türkiyənin ürəyinə çevrilirdi.
Türkiyənin istiqlal mübarizəsi yalnız cəsarətin deyil, həm də səbrin, iradənin və böyük fədakarlığın sınağı idi. İnönü döyüşləri, Sakarya müharibəsi və 1922-ci ildə başlanan Böyük Hücum bu mübarizənin taleyini müəyyənləşdirən əsas hadisələr sırasında yer aldı.
30 avqust 1922-ci ildə Dumlupınarda qazanılan qələbə türk xalqının azadlıq yolunda dönüş nöqtəsi oldu. Bu qələbə yalnız döyüş meydanında əldə edilmiş hərbi üstünlük deyildi. O, illərlə işğal təhlükəsi altında yaşayan bir xalqın öz gələcəyinə sahib çıxmaq əzminin təntənəsi idi.
Ancaq qələbənin qarşısında daha bir mühüm vəzifə dayanırdı: müstəqilliyi beynəlxalq səviyyədə tanıtmaq və yeni dövlətin siyasi əsaslarını yaratmaq.
11 oktyabr 1922-ci ildə Mudanya barışıq sazişi imzalandı. Həmin il noyabrın 1-də səltənətin ləğvi ilə Osmanlı sülaləsinin siyasi hakimiyyətinə son qoyuldu. 24 iyul 1923-cü ildə imzalanan Lozanna müqaviləsi isə Türkiyənin suverenliyinin beynəlxalq səviyyədə tanınması yolunda mühüm mərhələ oldu.
Beləliklə, müharibənin tüstüsü arxada qalarkən yeni dövlətin qurulması məsələsi bütün aktuallığı ilə qarşıda dayanırdı.
1923-cü ilin payızı Türkiyə üçün təkcə qələbələrin nəticələrini möhkəmləndirmək dövrü deyildi. Yeni dövlətin necə idarə olunacağı, hakimiyyətin hansı prinsiplər üzərində qurulacağı da müəyyənləşdirilməli idi.
13 oktyabrda Ankara ölkənin hökumət mərkəzi elan edildi. İstanbulun əsrlər boyu daşıdığı siyasi mərkəz statusundan fərqli olaraq, Ankara milli mübarizənin ruhunu və yeni dövlətin iradəsini təmsil edirdi.
Oktyabrın son günlərində hökumət böhranı siyasi vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirdi. Mövcud idarəetmə modelinin dəyişdirilməsi zərurəti aydın görünürdü. Məhz belə bir şəraitdə Mustafa Kamal Paşa və onun silahdaşları respublika idarəçiliyinə keçid məsələsini qəti şəkildə gündəmə gətirdilər.
28 oktyabr 1923-cü il axşamı Mustafa Kamal yaxın silahdaşlarına bu sözləri söylədi:
“Əfəndilər, sabah Cümhuriyyəti elan edəcəyik!”
Bu qısa cümlədə illərin mübarizəsi, qazanılmış qələbələrin məsuliyyəti və gələcəyə yönəlmiş böyük siyasi qərar ifadə olunurdu. Artıq məsələ yalnız işğaldan qurtulmaq deyil, azadlığın üzərində hansı dövlətin qurulacağını müəyyənləşdirmək idi.
29 oktyabr 1923-cü ildə Türkiyə Böyük Millət Məclisində konstitusiya dəyişikliyi qəbul edildi. Konstitusiyanın birinci maddəsinə dövlətin idarəetmə formasının cümhuriyyət olduğunu bildirən müddəa əlavə olundu.
Türkiyə Cümhuriyyəti rəsmən elan edildi.
Mustafa Kamal Paşa gizli səsvermə ilə ölkənin ilk prezidenti seçildi. Məclisdə səslənən alqışlar yeni bir siyasi dövrün başlanğıcını xəbər verirdi. O gün Türkiyə tarixində bir səhifə bağlanır, başqa bir səhifə açılırdı. İmperiyanın süqutundan doğan ağrı müstəqil respublikanın qurulması ilə yeni məna qazanırdı.
Cümhuriyyətin elan edilməsi böyük tarixi hadisə olsa da, qarşıda daha mürəkkəb bir vəzifə dayanırdı: yeni dövləti möhkəmləndirmək, cəmiyyəti dəyişən dünyanın tələblərinə uyğunlaşdırmaq və gələcək nəsillər üçün davamlı siyasi sistem yaratmaq.
Mustafa Kamal Atatürkün rəhbərliyi ilə sonrakı illərdə hüquq, təhsil, əlifba və ictimai həyat sahələrində geniş islahatlar həyata keçirildi. 1924-cü ildə xəlifəliyin ləğvi, 1926-cı ildə Türk Mülki Məcəlləsinin qəbul edilməsi, 1928-ci ildə yeni türk əlifbasına keçid bu dəyişikliklərin mühüm mərhələləri idi. 1930-cu illərdə qadınların siyasi hüquqlarının genişləndirilməsi də yeni cəmiyyət quruculuğunun əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
Bu islahatlar Türkiyənin dünyəvi və müasir dövlət modelinə keçidini hədəfləyirdi. Bununla belə, həmin proses asan baş vermədi. Ənənələr, ictimai gözləntilər və siyasi dəyişikliklər arasında mürəkkəb münasibətlər mövcud idi. Yeni Türkiyənin formalaşması həm böyük yeniliklərin, həm də ciddi sınaqların tarixidir.
Atatürkün adı bu gün də həmin tarixi dönüşün simvolu kimi yaşayır. Onun rəhbərliyi ilə aparılan Milli Mücadilə və Cümhuriyyətin qurulması Türkiyənin XX əsr tarixində silinməz iz buraxıb.
Türkiyə Cümhuriyyətinin yaranması türk xalqının tarixində müstəqillik və milli iradənin təntənəsi kimi yadda qalıb. Bu tarix bir daha göstərdi ki, dövlətçilik yalnız keçmişdən miras qalan siyasi quruluş deyil; o, xalqın iradəsi, mübarizəsi və gələcək barədə verdiyi qərarlarla yenidən formalaşa bilər.
Azərbaycanla Türkiyə arasındakı tarixi, mədəni və dil yaxınlığı bu günü ölkəmizdə də xüsusi məna ilə qarşılayır. İki xalqın ortaq tarixi bağları, qarşılıqlı hörmət və qardaşlıq münasibətləri 29 oktyabrın mənasını daha da dərinləşdirir.
Bir əsrdən artıq vaxt keçsə də, 29 oktyabr 1923-cü ilin tarixi əhəmiyyəti öz gücünü qoruyur. Çünki həmin günün mahiyyəti yalnız bir dövlətin elan edilməsində deyil, ağır sınaqlardan keçmiş bir xalqın öz gələcəyini müəyyənləşdirmək əzmindədir.
Tarix bəzən bir döyüşün nəticəsi ilə dəyişir, bəzən bir müqavilənin imzalanması ilə yeni istiqamət alır. Bəzən isə bir millətin iradəsi dövlətin adını, quruluşunu və gələcək yolunu müəyyən edir.
29 oktyabr 1923-cü il Türkiyə üçün məhz belə bir tarixdir — mübarizədən doğulan ümidin, qələbədən doğulan məsuliyyətin və müstəqillikdən doğulan yeni bir dövlətin tarixi.
Cümhuriyyətin elan olunduğu gün Türkiyənin tarixində yalnız bir təqvim səhifəsi deyil, gələcəyə açılan böyük bir qapı oldu. Bu qapının arxasında isə bir millətin öz taleyinə sahib çıxmaq iradəsi dayanırdı.
Qoşqar Salmanlı
