İki sonra Ankarada türk dünyası üçün olduqca önəmli bir forum öz işinə başlayacaq. Oktyabrın 30–31-də Ankarada keçiriləcək “Türk Dünyası Dialoq Forumu: Fikirdən Dialoqa, İrəli” Türk dövlətləri arasında siyasi, iqtisadi, mədəni və institusional əməkdaşlığın gələcək istiqamətlərinin müzakirəsi baxımından diqqət çəkən tədbirlərdən biri olacaq. Forum Türk Dövlətləri Təşkilatının (TDT) 13-cü Zirvəsi ilə eyni siyasi gündəm çərçivəsində keçirilir. Oktyabrın 29-da TDT Xarici İşlər Nazirləri Şurasının iclasının, oktyabrın 30-da isə təşkilatın Dövlət Başçıları Zirvəsinin nəzərdə tutulması Ankaradakı görüşlərin əhəmiyyətini daha da artırır.
Təşkilatın rəsmi tədbirlər təqvimində yer alan forumun əsas siyasi əhəmiyyəti Türk dünyasının gələcəyi ilə bağlı ideyaların müzakirə müstəvisindən çıxarılaraq konkret əməkdaşlıq istiqamətlərinə çevrilməsi zərurəti ilə bağlıdır.
Son illərdə Türk dövlətləri arasında münasibətlər ənənəvi mədəni və tarixi yaxınlıq çərçivəsindən daha geniş məzmun almağa başlayıb. Nəqliyyat-kommunikasiya xətləri, enerji təhlükəsizliyi, ticarət, rəqəmsal texnologiyalar və regional təhlükəsizlik məsələləri əməkdaşlığın gündəliyində getdikcə daha mühüm yer tutur.
Qlobal güc mərkəzləri arasında rəqabətin güclənməsi, beynəlxalq ticarət marşrutlarının əhəmiyyətinin artması və Avrasiya məkanında yeni iqtisadi əlaqələrin formalaşması Türk dövlətlərinin qarşılıqlı fəaliyyətini strateji baxımdan daha aktual edir. Bu şəraitdə Ankara forumu ortaq maraqların müəyyənləşdirilməsi, mövcud fikir ayrılıqlarının dialoq yolu ilə müzakirəsi və uzunmüddətli əməkdaşlıq modelinin formalaşdırılması üçün platforma rolunu oynaya bilər.
Bununla belə, Türk dünyasının vahid geosiyasi aktor kimi çıxış etməsi yalnız ortaq tarixə və dil yaxınlığına əsaslanmır. Bunun üçün dövlətlərin milli maraqlarının uzlaşdırılması, iqtisadi əlaqələrin dərinləşdirilməsi və qəbul olunan qərarların icrası üzrə effektiv mexanizmlərin qurulması vacibdir.
Məhz bu baxımdan forumun adındakı “Fikirdən Dialoqa, İrəli” ifadəsi xüsusi məna daşıyır: əsas məsələ ortaq gələcək haqqında danışmaqla kifayətlənməmək, həmin gələcəyə aparan praktiki addımları müəyyənləşdirməkdir.
Türk dövlətlərinin regional və beynəlxalq məsələlər üzrə mövqelərinin yaxınlaşdırılması əsas müzakirə istiqamətlərindən biri ola bilər. Regional münaqişələr, sərhədlərin təhlükəsizliyi, terrorizm və transmilli təhdidlərə qarşı mübarizə, habelə böhran vəziyyətlərində məsləhətləşmə mexanizmlərinin gücləndirilməsi məsələləri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Burada əsas gözlənti bütün ölkələrin eyni siyasi mövqedə birləşməsi deyil, ortaq maraqların mövcud olduğu sahələrdə daha operativ və sistemli əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılmasıdır.
Türk dövlətləri arasında coğrafi əlaqələrin iqtisadi üstünlüyə çevrilməsi üçün nəqliyyat infrastrukturunun inkişafı, gömrük prosedurlarının sadələşdirilməsi, tranzit imkanlarının genişləndirilməsi və ticarət maneələrinin azaldılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Xüsusilə Orta Dəhliz və Xəzər dənizi üzərindən keçən marşrutlar Şərq ilə Qərb arasında əlaqələrin inkişafında strateji rol oynayır. Azərbaycan bu istiqamətdə coğrafi mövqeyi, liman infrastrukturu və regional nəqliyyat əlaqələri baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir.
Görüşlərdən gözlənti nəqliyyat marşrutlarının əlaqələndirilməsi, logistika xərclərinin azaldılması və dövlətlər arasında iqtisadi əməkdaşlığın daha konkret layihələrlə möhkəmləndirilməsi istiqamətində müzakirələrin aparılmasıdır.
Enerji resurslarının istehsalı, nəqli və bazarlara çıxarılması Türk dövlətlərinin ortaq maraqlarının kəsişdiyi sahələrdəndir. Bununla yanaşı, bərpaolunan enerji, elektrik enerjisinin ötürülməsi, sənaye kooperasiyası və texnoloji yeniliklər gələcək əməkdaşlığın yeni imkanlarını yaradır.
Azərbaycanın enerji ixracatçısı, Türkiyənin isə regional enerji və nəqliyyat qovşağı kimi mövqeləri bu əməkdaşlığın əhəmiyyətini artırır. Mərkəzi Asiya ölkələrinin enerji potensialı ilə Xəzər və Cənubi Qafqaz marşrutlarının imkanlarının uzlaşdırılması da uzunmüddətli perspektivdə diqqətəlayiq istiqamətdir.
Süni intellekt, rəqəmsal iqtisadiyyat, kibertəhlükəsizlik, dezinformasiya ilə mübarizə və media sahəsində əməkdaşlıq Türk dünyasının gələcək gündəmində daha geniş yer tuta bilər.
TDT üzv dövlətlərində keçirilən “Türk Dünyası Dialoqları: Ortaq Gələcək, Ortaq Vizyon” panel silsiləsində də təhsil, texnologiya, media və kommunikasiya əməkdaşlığı məsələləri müzakirə olunub. Bu, Ankara görüşləri üçün intellektual və siyasi kontekst yaradır.
Rəqəmsal platformalar və ortaq informasiya təşəbbüsləri dövlətlər arasında əlaqələri gücləndirməklə yanaşı, Türk dünyasının beynəlxalq ictimaiyyətə öz mövqeyini daha ardıcıl çatdırmasına da xidmət edə bilər.
Təhsil mübadiləsi, universitetlər arasında əməkdaşlıq, elmi tədqiqatlar, ortaq dil və terminologiya layihələri, mədəni irsin qorunması və gənclər arasında əlaqələrin genişləndirilməsi siyasi və iqtisadi əməkdaşlığın sosial əsaslarını möhkəmləndirə bilər.
Ortaq əlifba istiqamətində aparılan işlər və mədəni layihələr də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Lakin mədəni yaxınlığın davamlı nəticə verməsi üçün təşəbbüslərin yalnız simvolik xarakter daşımaması, təhsil, elm və gündəlik ünsiyyətdə real imkanlara çevrilməsi vacibdir.
Azərbaycan üçün Ankara görüşlərinin əhəmiyyəti ilk növbədə Türk dünyasının əməkdaşlıq gündəliyində regional bağlantıların, nəqliyyat dəhlizlərinin və iqtisadi inteqrasiyanın güclənməsi ilə bağlıdır.
Azərbaycanın Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyi, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə inkişaf edən əlaqələri və Xəzər hövzəsindəki mövqeyi ölkəyə Türk dövlətləri arasında iqtisadi və logistika əlaqələrinin genişləndirilməsində mühüm imkanlar verir.
Bu kontekstdə Bakı üçün üç əsas gözlənti önə çıxır.
Birincisi, Orta Dəhlizin rəqabət qabiliyyətinin artırılması və Xəzər üzərindən yükdaşımaların daha səmərəli təşkili. İkincisi, Türk dövlətləri arasında ticarət və investisiya əlaqələrinin genişləndirilməsi, birgə istehsal və texnoloji layihələrin təşviqi. Üçüncüsü isə Azərbaycanın regional təhlükəsizlik, enerji və nəqliyyat məsələlərində etibarlı tərəfdaş mövqeyinin möhkəmləndirilməsidir.
Bununla yanaşı, Azərbaycanın maraqları yalnız iqtisadi və logistika məsələləri ilə məhdudlaşmır. Təhsil, media, rəqəmsal inkişaf və mədəni diplomatiya sahələrində əməkdaşlığın genişlənməsi də Türk dünyasında uzunmüddətli inteqrasiyanın güclənməsinə töhfə verə bilər.
Burada vacib məqam odur ki, Ankara forumunda Azərbaycanın konkret təşəbbüslərinin qəbul ediləcəyini əvvəlcədən söyləmək mümkün deyil. Bununla belə, regional əməkdaşlığın praktiki nəticələrə yönəldilməsi Bakının maraqları ilə üst-üstə düşür.
Ankarada baş tutacaq yüksək səviyyəli təmaslar çərçivəsində Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinin, Mərkəzi Asiya dövlətləri ilə əməkdaşlığın və TDT daxilində institusional əlaqələrin müzakirə olunması üçün əlverişli siyasi mühit yarana bilər.
Belə görüşlərin əhəmiyyəti təkcə imzalanacaq sənədlərlə ölçülmür. Bəzən qapalı məsləhətləşmələr zamanı tərəflərin prioritetləri dəqiqləşdirilir, gələcək qərarlar üçün siyasi zəmin formalaşdırılır və həssas məsələlər üzrə qarşılıqlı anlaşma əldə olunur.
Bununla yanaşı, konkret ikitərəfli görüşlərin keçirilməsi, iştirakçıların tərkibi və mümkün razılaşmalar barədə rəsmi təsdiq olmadan müəyyən liderlərin hansı qərarı verəcəyini və ya hansı sənədlərin imzalanacağını iddia etmək düzgün olmazdı.
Forumun nəticələri baxımından əsas meyar müzakirələrin konkret fəaliyyət planlarına, icra müddətlərinə və məsul qurumlar arasında koordinasiyaya çevrilib-çevrilməməsi olacaq.
Türk dünyasında əməkdaşlığın genişlənməsi üçün kifayət qədər siyasi, iqtisadi və mədəni potensial mövcuddur. Bununla belə, dövlətlərin iqtisadi inkişaf səviyyələri, xarici siyasət prioritetləri və regional maraqları arasında müəyyən fərqlər də var. Bu fərqlər əməkdaşlığın qarşısını mütləq şəkildə almır, lakin qərarların razılaşdırılmasını və icrasını mürəkkəbləşdirə bilər.
Digər mühüm məsələ institusional davamlılıqdır. Forum və zirvə görüşlərində səsləndirilən təşəbbüslərin nəticə verməsi üçün onların sonrakı mərhələdə müvafiq dövlət qurumları tərəfindən izlənməsi, maliyyələşdirilməsi və icrasına nəzarət edilməsi lazımdır.
Buna görə Ankara görüşlərinin uğurunu yalnız siyasi bəyanatların məzmunu ilə deyil, iqtisadi layihələrin irəliləyişi, ticarət əlaqələrinin genişlənməsi, nəqliyyat imkanlarının yaxşılaşdırılması və humanitar əməkdaşlığın dərinləşməsi ilə qiymətləndirmək daha doğru olar.
Ankarada keçiriləcək Türk Dünyası Dialoq Forumu Türk dövlətləri arasında münasibətlərin gələcək istiqamətlərini müzakirə etmək və ortaq maraqların daha sistemli əməkdaşlıq modelinə çevrilməsi üçün mühüm imkan yaradır. Forumun TDT-nin 13-cü Zirvəsi ilə eyni dövrə təsadüf etməsi isə onun siyasi əhəmiyyətini artırır.
Əsas gözlənti Türk dünyasının ortaq tarixi və mədəni irsinin iqtisadi, siyasi, texnoloji və institusional əməkdaşlıqla tamamlanmasıdır. Nəqliyyat, enerji, təhlükəsizlik, rəqəmsal inkişaf və humanitar əlaqələr bu prosesin əsas istiqamətləri ola bilər.
Azərbaycan üçün Ankara görüşləri regional bağlantıların möhkəmləndirilməsi, iqtisadi imkanların genişləndirilməsi və Türk dövlətləri arasında koordinasiyanın artırılması baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Nəticə etibarilə, Türk dünyasının qarşısında duran əsas vəzifə ortaq kimliyi qorumaqla yanaşı, onu real iqtisadi və siyasi imkanlara çevirə bilməkdir.
