Son illərdə Çin qlobal ticarət marşrutlarının şaxələndirilməsinə xüsusi önəm verir. Pekin rəhbərliyi mümkün geosiyasi riskləri nəzərə alaraq dəniz daşımaları ilə yanaşı, Avrasiya boyunca quru nəqliyyat dəhlizlərini də genişləndirir. Bu strategiyanın əsasını “Bir Kəmər, Bir Yol” (Belt and Road Initiative) layihəsi təşkil edir.
Geosiyasi məsələləri təhlil edən bəzi ekspertlər hesab edirlər ki, Çin gələcəkdə dəniz ticarət yollarının müxtəlif siyasi və hərbi səbəblərlə məhdudlaşdırıla biləcəyi ehtimalını nəzərə alaraq alternativ quru marşrutlarına investisiyaları artırır.
İran və Rusiya marşrutları
Çinin Avropaya çıxışı üçün əsas alternativlərdən biri İrandan, digəri isə Rusiyadan keçən dəhlizlərdir.
Bu yanaşmaya görə:
İran marşrutu Çinin Yaxın Şərq və Avropa istiqamətində mühüm logistika xəttidir;
Rusiya marşrutu isə daha qısa tranzit imkanları təqdim edir və Avropaya çıxış baxımından Pekin üçün strateji əhəmiyyət daşıyır.
ABŞ və Qərb ölkələrinin İrana qarşı siyasətində məqsədlərdən biri də bu marşrutların səmərəliliyini azaltmaqdır. Lakin bu iddia beynəlxalq səviyyədə təsdiqlənmiş fakt kimi qəbul edilmir və müxtəlif ekspertlər tərəfindən fərqli qiymətləndirilir.
Çin son illərdə dünyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə Avropa, Asiya və Afrika limanlarına milyardlarla dollar investisiya yatırıb.
Pekinin əsas məqsədi Avropa bazarına fasiləsiz çıxışı təmin etməkdir. O hesab edir ki, Çinin Avropa ilə iqtisadi inteqrasiyasının dərinləşməsi ABŞ-ın iqtisadi və siyasi təsir imkanlarını azalda bilər.
Ukrayna müharibəsi və logistika dəhlizləri
Ukraynadakı müharibə yalnız regional təhlükəsizlik məsələsi olmadığını, eyni zamanda Avrasiya nəqliyyat marşrutlarına təsir edən amil kimi qiymətləndirir.
Onun qənaətinə görə, müharibə nəticəsində:
Ukrayna üzərindən keçən quru və dəniz marşrutları məhdudlaşıb;
Çin alternativ olaraq Belarus və Rusiya istiqamətlərindən daha çox istifadə etməyə başlayıb;
Gürcüstanın Anakliya limanının strateji əhəmiyyəti artıb.
Bu qiymətləndirmələr müəllifin şəxsi geosiyasi təhlilidir və beynəlxalq təşkilatlar tərəfindən təsdiqlənmiş nəticə kimi təqdim edilmir.
Belarus və Gürcüstanın rolu
Araşdırmada Belarus Çinin Avropaya açılan əsas quru qapılarından biri kimi təqdim edilir.
Müəllif hesab edir ki:
Belarus iqtisadiyyatında Çin investisiyalarının xüsusi çəkisi yüksəkdir;
Çin–Avropa yükdaşımalarının əhəmiyyətli hissəsi Belarus üzərindən həyata keçirilir;
Gürcüstan da Qara dəniz istiqamətində Pekin üçün mühüm logistika mərkəzinə çevrilməkdədir.
Baltik regionu və mümkün risklər
Gələcəkdə Polşa və Baltik ölkələri Rusiya ilə yeni qarşıdurmanın əsas iştirakçıları ola bilər. Onun fikrincə, son illərdə NATO-nun regionda hərbi mövcudluğunu artırması da bu ehtimallarla əlaqələndirilə bilər.
Bununla yanaşı, bu ssenarilər hazırda heç bir rəsmi beynəlxalq qurum tərəfindən təsdiqlənmiş proqnoz hesab edilmir və müəllifin şəxsi analitik yanaşmasını əks etdirir.
ABŞ daxilində fərqli yanaşmalar
Araşdırmada ABŞ siyasətində iki fərqli yanaşmanın mövcud olduğu iddia edilir.
Müəllif bunları şərti olaraq:
qlobalist yanaşma;
suverenist yanaşma
kimi xarakterizə edir.
Onun fikrincə, bu iki istiqamət Avropanın təhlükəsizliyi və NATO-nun gələcək rolu ilə bağlı fərqli baxışlara malikdir. Lakin ABŞ siyasi sistemi ilə bağlı bu təsnifat müəllifin interpretasiyasıdır və akademik ədəbiyyatda ümumi qəbul olunmuş bölgü hesab edilmir.
XXI əsrin əsas geosiyasi rəqabəti təkcə hərbi deyil, həm də qlobal logistika və ticarət marşrutları uğrunda gedir. Müəllif hesab edir ki, Çin, ABŞ, Rusiya və Avropa arasında münasibətlərin gələcək inkişafı Avrasiya nəqliyyat dəhlizlərinin taleyinə birbaşa təsir göstərə bilər.
Bununla belə, məqalədə yer alan bir sıra mülahizələr — o cümlədən gələcək müharibə ssenariləri, ayrı-ayrı dövlətlərin gizli strateji məqsədləri və siyasi qərarların motivləri — müəllifin şəxsi geosiyasi təhlili və proqnozlarıdır. Bu iddiaların əksəriyyəti müstəqil şəkildə təsdiqlənməyib və beynəlxalq ekspertlər arasında vahid mövqe mövcud deyil.
