Gəlin açıq danışaq: bu gün təhsil sistemimizin ən yaralı yerlərindən biri məhz məktəb idarəetməsidir. Hər il səs-küylə elan edilən direktorların işə qəbulu üzrə müsabiqələr, müsahibələr, təlimlər və sertifikasiyalar keçirilir. Lakin reallıq dəyişmir – xüsusən bölgələrdə yüzlərlə məktəb direktoru vəzifəsi aylarla, bəzən də illərlə vakant qalır.
Tribuna.az xəbər verir ki, bu barədə təhsil üzrə ekspert Vüqar Məmmədov bildirib. O qeyd edib ki, müsahibə mərhələsində çox qəliz meyarlar qoyulur:
“Bəs doğrudan da, bu qədər imtahanın və yeni layihələrin fonunda niyə kadr tapılmır? Ümumiyyətlə, biz kimi axtarırıq?
Bu sualların cavabı təhsilin idarəolunmasındakı mövcud boşluqları və reallıqdan uzaq gözləntiləri ortaya qoyur.
Problemin kökündə dayanan əsas amillər bunlardır:
1. “İdeal namizəd” paradoksu: Biz kimi axtarırıq?
Sistem sanki reallıqda mövcud olmayan bir “super-menecer” axtarışındadır. Namizəddən həm qüsursuz pedaqoji savad, həm yüksək İT bacarıqları, həm də mükəmməl hüquqi-maliyyə bilikləri tələb olunur. Müsahibə mərhələlərində bəzən o qədər nəzəri və qəliz meyarlar qoyulur ki, illərini məktəbə vermiş, kollektivi arxasınca apara biləcək real liderlər kənarda qalır, sadəcə əzbərçilik qabiliyyəti yüksək olanlar önə keçir. Biz məktəbə lider axtarırıq, yoxsa sadəcə testləri yaxşı yazan icraçı?”.
V. Məmmədov bildirib ki, imtahan balı idarəçilik qabiliyyəti demək deyil:
“İmtahandan yüksək bal toplamaq yaxşı məktəb direktoru olmaq mənasına gəlmir. Kənd məktəbindəki problemləri – damı axan binanı, odunla qızdırılan sinfi, valideynlərlə kommunikasiyanı həll etmək üçün testlərdə düşən qanunvericilik maddələrini əzbər bilmək kifayət etmir. Bölgələrdəki məktəblərə yerli mentaliteti anlayan, böhran vəziyyətində çevik qərar verə bilən praktik rəhbərlər lazımdır.
Yaxşı müəllim yaxşı direktordurmu?
Hazırda vakant yerlərin doldurulması üçün diqqətçəkən yeni bir proqram icra olunur: son sertifikasiya imtahanlarında yüksək bal toplayan müəllimlər məktəb direktoru təyinatı almaq üçün müsahibələrə dəvət edilir. İlk baxışdan bu, savadlı kadrların irəli çəkilməsi üçün çox təqdirəlayiq addımdır. Lakin burada incə bir məqam var: Pedaqogika başqadır, idarəetmə tamamilə başqa. Öz fənnini mükəmməl bilən, sinifdə əla dərs keçən bir müəllim mütləq şəkildə yaxşı menecer olacaq deyə bir qayda yoxdur. Yüksək bal toplayan müəllimi heç bir idarəçilik hazırlığı olmadan məktəbin təsərrüfat, hüquq, kadr və böhranların idarə edilməsi kimi ağır yüklərinin altına salmaq, bəzən yaxşı bir müəllimi itirmək və zəif bir direktor qazanmaqla nəticələnə bilər”.
Ekspert əlavə edib ki, bölgələrdə təşviqat əksikliyi var:
“Tutaq ki, namizəd həm savadlıdır, həm də müsahibədən keçdi. O niyə paytaxtı və ya mərkəzi şəhərləri qoyub ucqar bir kəndə direktor getməlidir?
İnfrastruktur: Kənd yerlərində yaşayış şəraiti, yol, internet kimi baza ehtiyacları hələ də tam həllini tapmayıb.
Ucqar bölgədə işləmək üçün təklif olunan əməkhaqqı və ya güzəştlər kifayət qədər cəlbedici deyil.
Direktorluğun gətirdiyi məsuliyyət və streslə, qarşılığında alınan maddi/mənəvi dəyər arasında ciddi uçurum var.
Hazırda məktəb direktorunun üzərində nəhəng bir inzibati, maliyyə və hüquqi məsuliyyət var. Lakin bu məsuliyyətə adekvat olaraq sərbəst qərarvermə səlahiyyəti çox məhduddur. Yuxarı instansiyalardan gələn saysız-hesabsız təlimatlar, bitməyən hesabatlar və ən xırda detala belə müdaxilələr potensial namizədləri, xüsusən də irəli çəkilmək istəyən gənc müəllimləri bu vəzifədən diksindirir.
Çıxış yolu nədir?
Boş qalan yüzlərlə kreslonun dolması və prosesin sadəcə “statistik xarakter” daşımaması üçün yanaşma tərzi köklü şəkildə dəyişməlidir:
Pedaqoqdan menecerə keçid proqramları: Sertifikasiyada yüksək bal toplayan müəllimlər birbaşa müsahibəyə və ya təyinata yox, əvvəlcə praktiki idarəetmə, maliyyə və böhran menecmenti təlimlərinə cəlb olunmalıdır.
Yerli kadrların yetişdirilməsi: Ucqar bölgələrə kənardan “xilaskar” axtarmaq əvəzinə, həmin bölgələrdə potensialı olan yerli müəllimlər üçün xüsusi mentorluq layihələri yaradılmalıdır.
Müsabiqə qaydalarının sadələşdirilməsi: Müsahibələr qanunların əzbərini yoxlamaqdan çıxıb, namizədin situativ qərarvermə və liderlik bacarıqlarını yoxlamağa köklənməlidir.
Həvəsləndirici paketlər: Ucqar kəndlərə gedən direktorlar üçün xüsusi status, yüksək əlavə maaş və mənzil təminatı kimi real motivasiya paketləri təqdim edilməlidir.
Nə qədər ki biz “kağız üzərində ideal” olan kadrı axtarmağa davam edəcəyik və ya yaxşı müəllimdən sehirli çubuq toxunuşu ilə yaxşı menecer gözləyəcəyik, bölgələrdəki o məktəblərin qapısı əsl sahiblərinin üzünə həsrətlə baxmağa davam edəcək. Məktəbə yalnız testləri yaxşı yazan kadr yox, insanları arxasınca apara bilən, şagirdi və müəllimi anlayan lider lazımdır”.
