Yaxın Şərqin siyasi tarixində diqqətçəkən məqamlardan biri Fələstin Azadlıq Təşkilatının keçmiş rəhbəri Yasir Ərəfatın erməni siyasi dairələri və icması ilə münasibətləri olub. Bəs Fələstin xalqının milli azadlıq mübarizəsinin simvoluna çevrilmiş Ərəfatın ermənilərə isti münasibətinin arxasında hansı səbəblər dayanırdı? Bu, şəxsi rəğbət idi, yoxsa siyasi maraqların nəticəsi?
Yaxın Şərqdə uzun illər davam edən münaqişələr, siyasi ittifaqlar və regional maraqlar Yasir Ərəfatın xarici siyasətində mühüm rol oynayıb. Onun erməni icması ilə münasibətləri də bu mürəkkəb siyasi mənzərənin bir hissəsi idi.
Tarixi faktlar göstərir ki, Ərəfatın ermənilərlə yaxınlığını yalnız şəxsi münasibətlərlə izah etmək mümkün deyil. Bu əlaqələrin formalaşmasında Livan amili, Fələstin təşkilatlarının regional müttəfiqlik siyasəti, Qüds məsələsi və erməni siyasi dairələri ilə ortaq maraqlar mühüm rol oynayıb.
Ərəfatın erməni icması ilə münasibətlərinin formalaşmasında Livan xüsusi yer tuturdu.
1970-ci illərdə Fələstin Azadlıq Təşkilatının əsas fəaliyyət mərkəzlərindən birinə çevrilən Livanda böyük erməni icması yaşayırdı. Osmanlı imperiyasının son dövründə baş vermiş hadisələrdən sonra bu ölkəyə köçmüş ermənilər burada öz siyasi, ictimai və dini institutlarını yaratmışdılar.
1975-ci ildə Livanda vətəndaş müharibəsinin başlanması ölkədəki siyasi qüvvələri müxtəlif düşərgələrə ayırdı. Erməni icması da vahid siyasi mövqedən çıxış etmirdi. Bir sıra erməni təşkilatları xristian siyasi qüvvələri ilə əməkdaşlıq etdiyi halda, solçu erməni dairələri Fələstin təşkilatları və Livanın solçu siyasi hərəkatları ilə yaxın münasibətlər qururdu.
Ohannes Geukjianın 2014-cü ildə Middle Eastern Studies jurnalında dərc edilmiş araşdırması Livan ermənilərinin həmin dövrdə siyasi proseslərdə, dialoq və barışıq təşəbbüslərində iştirakını ətraflı araşdırır.
Bu fakt mühüm məqamı üzə çıxarır: Ərəfatın münasibət qurduğu ermənilər bütün erməni icmasını təmsil etmirdi. Söhbət müxtəlif siyasi mövqelərə malik təşkilatlardan və icma nümayəndələrindən gedirdi.
Ərəfatın ermənilərə münasibətinin ən diqqətçəkən nümunələrindən biri 2000-ci ildə Qüdsün erməni məhəlləsi ətrafında yaranan müzakirələr zamanı ortaya çıxıb.
Həmin dövrdə İsrail-Fələstin danışıqlarında Qüdsün gələcək statusu əsas mübahisə mövzularından biri idi. Erməni məhəlləsinin taleyi ilə bağlı narahatlıqların artdığı bir vaxtda Ərəfat bu icmanın tarixi hüquqlarını müdafiə edən mövqe sərgiləyib.
2000-ci il avqustun 28-də yayılan məlumatlarda Ərəfatın erməni məhəlləsi ilə bağlı belə bir ifadə işlətdiyi bildirilirdi:
“Erməni məhəlləsi bizə məxsusdur və biz ermənilərlə bir xalqıq”.
Avqustun 25-də onun Fələstindəki erməni icmasının nümayəndələri ilə görüşdüyü də qeyd olunur. Görüşdə erməni nümayəndələrinin fələstinlilərlə azad və demokratik Fələstin uğrunda mübarizədə tərəfdaş olduqları vurğulanmışdı.
Bu mövqe təsadüfi deyildi. Qüdsün erməni məhəlləsi sadəcə dini məkan deyil, həm də əsrlər boyu formalaşmış erməni tarixi və mədəni irsinin mühüm hissəsidir.
Ərəfat üçün bu məhəllənin qorunması həm erməni icması ilə münasibətlərin möhkəmləndirilməsi, həm də Qüdsün gələcək statusu ilə bağlı Fələstin mövqeyinin gücləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyırdı.
Ərəfatın ermənilərlə münasibətlərini araşdırarkən ASALA məsələsinə də toxunmaq lazımdır.
1975-ci ildə Livanda yaradılmış ASALA – Ermənistanın Azadlığı uğrunda Erməni Gizli Ordusu – Türkiyəyə qarşı silahlı hücumlar, diplomatlara qarşı sui-qəsdlər və terror aktları ilə tanınan təşkilat idi.
Təşkilatın fəaliyyətinin ilk mərhələsində Livandakı Fələstin silahlı qrupları ilə əlaqələri barədə çoxsaylı məlumatlar mövcuddur.
1985-ci ildə Conflict Quarterly jurnalında dərc edilmiş araşdırmada ASALA üzvlərinin Fələstin təşkilatlarının düşərgələrində hərbi hazırlıq keçməsi və bəzi Fələstin qrupları ilə əməkdaşlığı barədə məlumatlar yer alır.
Bununla belə, Fələstin Azadlıq Təşkilatının bəzi nümayəndələri təşkilatlararası rəsmi əlaqələri və dəstəyi inkar edirdilər.
Bu məsələdə mühüm fərq qorunmalıdır: bəzi Fələstin qrupları ilə ASALA arasında əlaqələrin olması Yasir Ərəfatın şəxsən bütün əməliyyatları idarə etdiyini və ya təsdiqlədiyini sübut etmir.
Lakin bu əlaqələr həmin dövrdə Livanın müxtəlif silahlı və siyasi təşkilatlar üçün ortaq fəaliyyət məkanına çevrildiyini göstərir.
Ərəfatın erməni siyasi dairələri ilə yaxınlığının digər izahı regional geosiyasətlə bağlıdır.
1970–1980-ci illərdə Yaxın Şərqdə Türkiyə, İsrail, Suriya, Livan və Fələstin təşkilatları arasında mürəkkəb siyasi münasibətlər mövcud idi.
Erməni millətçi və solçu dairələrinin bir hissəsi Osmanlı dövründə baş vermiş hadisələrin beynəlxalq səviyyədə tanınmasını və Türkiyəyə qarşı siyasi təzyiqin artırılmasını qarşıya məqsəd qoymuşdu.
Fələstin təşkilatları ilə bəzi erməni radikal qruplarının maraqlarının müəyyən məsələlərdə üst-üstə düşməsi də siyasi əməkdaşlığa zəmin yaradırdı.
Fələstin təşkilatları yeni regional müttəfiqlər qazanmağa, erməni silahlı qrupları isə hərbi təcrübə və beynəlxalq əlaqələr əldə etməyə çalışırdı.
Ancaq Ərəfatın bütövlükdə erməni siyasi strategiyasını və ya Türkiyəyə qarşı vahid siyasi xətti dəstəklədiyini sübut edən kifayət qədər etibarlı sənəd yoxdur.
Ərəfatın ermənilərlə münasibətləri yalnız Livandakı icma ilə məhdudlaşmırdı.
2000-ci il yanvarın 18-də Ermənistan Prezidenti Robert Köçəryanla Yasir Ərəfat arasında Bet-Lexemdə görüş keçirilib.
Bu təmas Ermənistan-Fələstin münasibətlərinin siyasi səviyyədə də inkişaf etdiyini göstərirdi.
Ermənistan həmin dövrdə həm İsraillə, həm də Fələstin və ərəb dövlətləri ilə münasibətlərini qorumağa çalışırdı. Köçəryanın Ərəfatla görüşündə Ermənistanın İsraillə əlaqələrinin ərəb ölkələri və İranla dostluq münasibətlərinə mane olmayacağı da vurğulanmışdı.
Beləliklə, Ermənistan üçün Fələstinlə münasibətlər regional diplomatiyanın bir istiqaməti, Ərəfat üçün isə erməni icmasının nümayəndələri və Ermənistanla əlaqələr beynəlxalq siyasi mövqelərin genişləndirilməsi imkanlarından biri idi.
Yasir Ərəfatın siyasi fəaliyyətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif ideoloji və siyasi düşərgələrlə münasibət qurmaq bacarığı idi.
O, bir tərəfdən Fələstin milli azadlıq mübarizəsinin rəhbəri, digər tərəfdən isə beynəlxalq danışıqlarda iştirak edən siyasi lider idi.
Ərəfat anlayırdı ki, Fələstin məsələsinin beynəlxalq gündəmdə saxlanılması üçün yalnız ərəb dövlətlərinin dəstəyi kifayət deyil. Müxtəlif xalqların, siyasi təşkilatların və beynəlxalq dairələrin dəstəyini qazanmaq vacibdir.
Erməni icması isə xüsusilə Livan və Qüdsdə tarixi, dini və ictimai nüfuza malik idi.
Bu baxımdan onun ermənilərə münasibətində həm siyasi praqmatizm, həm də müəyyən tarixi və ictimai yaxınlıq amillərinin rol oynadığını söyləmək mümkündür.
## Nəticə: Ərəfat erməniləri niyə müdafiə edirdi?
Araşdırılan tarixi faktlar göstərir ki, Yasir Ərəfatın ermənilərə isti münasibətinin bir neçə əsas səbəbi olub.
Birincisi, Livanda fələstinlilər və ermənilər uzun müddət eyni siyasi və ictimai mühitdə yaşayıblar.
İkincisi, Fələstin təşkilatlarının bəzi erməni siyasi və silahlı qrupları ilə əməkdaşlığı regional müttəfiqlik münasibətlərini gücləndirib.
Üçüncüsü, Ərəfat Qüdsdəki erməni məhəlləsinin tarixi mövcudluğunu müdafiə etməklə erməni icmasının dəstəyini qazanmağa çalışıb.
Dördüncüsü, Ermənistanla siyasi təmaslar Fələstin rəhbərliyinin beynəlxalq əlaqələrini genişləndirmək siyasətinə uyğun gəlirdi.
Yasir Ərəfatın ermənilərə münasibəti yalnız şəxsi rəğbət məsələsi deyildi. Bu münasibət tarixi şəraitin, regional siyasi maraqların və beynəlxalq diplomatiyanın kəsişməsində formalaşmışdı.
Onun 2000-ci ildə erməni məhəlləsi ilə bağlı səsləndirdiyi fikir isə bu siyasi yaxınlığın ən diqqətçəkən nümunələrindən biri kimi tarixdə qalıb.
Qoşqar Salmanlı





















