Gələcəyin magistral yolları sadəcə nəqliyyat vasitələrinin hərəkət etdiyi infrastruktur olmayacaq. Sensorlar, kameralar, radarlar, süni intellekt və yüksək sürətli rabitə texnologiyaları sayəsində yollar ətraf mühiti daim izləyərək sürücüləri təhlükələr barədə əvvəlcədən xəbərdar edə biləcək.
Korrekt.az xəbər verir ki, belə sistemlər yolun buz bağladığını, qarşıda tıxac yarandığını və ya döngənin arxasında piyadanın olduğunu müəyyənləşdirərək məlumatı birbaşa avtomobilə ötürə biləcək. Gələcəkdə isə yol infrastrukturu hətta muxtar avtomobillərlə birbaşa qarşılıqlı əlaqədə ola bilər.
Nəqliyyat infrastrukturunun inkişafında əsas istiqamətlərdən biri yolun passiv sistemdən aktiv və “həssas” infrastruktura çevrilməsidir.
Bu prosesdə V2X (Vehicle-to-Everything) texnologiyası mühüm rol oynayacaq. Texnologiya avtomobillərin bir-biri, yol infrastrukturu, piyadalar və rabitə şəbəkələri ilə məlumat mübadiləsi aparmasına imkan verəcək.
Beləliklə, avtomobil təhlükəni yalnız öz kamerası, radarı və ya LiDAR sistemi ilə aşkar etməyəcək. Məsələn, qarşıdakı avtomobilin qəfil əyləcləməsi barədə məlumat döngənin arxasında olan nəqliyyat vasitəsinə əvvəlcədən çatdırıla bilər.
Eyni zamanda sistemlər sürüşkən yol, yol təmiri, qəza və tıxaclar barədə xəbərdarlıq edə, svetoforlar isə cari və növbəti siqnal haqqında məlumatı avtomobillərə ötürə biləcək.
Ağıllı yolların yaradılması üçün svetoforlara və yol nişanlarına kameralar, radarlar və LiDAR sistemləri quraşdırıla bilər. Bundan başqa, birbaşa yol örtüyünə yerləşdirilən sensorlar temperaturu, yolun titrəyişini və hətta nəqliyyat vasitələrinin çəkisini müəyyənləşdirə biləcək.
Toplanan məlumatlar kənar hesablama (edge computing) sistemlərində emal olunacaq. Bu isə təhlükə barədə məlumatın uzaqdakı məlumat mərkəzinə göndərilib cavab gözləmədən, hadisə yerinə yaxın serverlər vasitəsilə sürətlə təhlil edilməsinə imkan verəcək.
Məsələn, yol sensoru buzlanma aşkar etdikdə sistem yaxınlıqdakı avtomobillərə demək olar ki, dərhal xəbərdarlıq göndərə biləcək.
Bu sistemlərin effektiv işləməsi üçün sürətli və aşağı gecikməli rabitə tələb olunur. Bu baxımdan C-V2X texnologiyası və 5G şəbəkələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
StartUs Insights-ın proqnozlarına görə, 2034-cü ilə qədər C-V2X bazarının 90 faizdən çoxunun 5G əsaslı texnologiyalara keçməsi mümkündür.
Bu modeldə süni intellekt sensorlardan daxil olan böyük həcmdə məlumatı təhlil edərək yol şəraiti barədə real vaxt rejimində qərarlar qəbul edə bilər.
Bu texnologiyalar yalnız gələcəyin layihəsi deyil. Dünyanın müxtəlif ölkələrində V2X sistemlərinin real yol şəraitində sınaqları aparılır.
ABŞ-ın Tampa şəhərində həyata keçirilən pilot layihədə avtomobillər və yol infrastrukturu arasında məlumat mübadiləsi təşkil edilib. Layihə çərçivəsində 72 milyon məlumat mesajı ötürülüb və qoşulmuş avtomobillər arasında təxminən 150 min qarşılıqlı əlaqə qeydə alınıb.
Təqdim olunan məlumatlara əsasən, hərəkət zamanı potensial təhlükəli toqquşmaların sayı 9 faiz, təcili əyləcləmə halları isə 23 faiz azalıb. Sistem həmçinin piyadalarla 21 potensial toqquşmanın qarşısının alınmasına kömək edib.
Çində isə texnologiyanın tətbiqi daha geniş miqyas alır. Məlumatlara görə, C-V2X sistemləri artıq 90-dan çox şəhəri və təxminən 5 min kilometr uzunluğunda “ağıllı” yolları əhatə edir.
2024-cü ilə qədər Çində təxminən 500 min minik avtomobili C-V2X texnologiyası ilə təchiz edilmişdi. Bu rəqəmin 2028-ci ilə qədər 2 milyonu keçə biləcəyi proqnozlaşdırılır.
Ağıllı yolların geniş yayılması ilə yanaşı, kibertəhlükəsizlik məsələsi də ön plana çıxır. Avtomobillər və yol infrastrukturu vahid rəqəmsal sistemə nə qədər çox qoşularsa, kiberhücum və texniki nasazlıq zamanı mümkün risklər də bir o qədər artır.
Ənənəvi yol nişanından fərqli olaraq, rəqəmsal infrastruktura uzaqdan müdaxilə etmək potensialı mövcuddur. Buna görə də V2X sistemlərinin inkişafı ilə yanaşı, məlumatların şifrələnməsi, istifadəçilərin identifikasiyası və kibertəhlükəsizlik tədbirləri də gücləndirilməlidir.
StartUs Insights-ın məlumatına görə, V2X kibertəhlükəsizlik bazarının həcmi 2024-cü ildəki 1,99 milyard dollardan 2029-cu ilə qədər 5,26 milyard dollara yüksələ bilər.
Mütəxəssislərin proqnozlarına əsasən, tam muxtar nəqliyyatın formalaşması yalnız avtomobillərin texniki imkanlarından asılı olmayacaq. Bunun üçün avtomobillərin hərəkət etdiyi yol, svetoforlar, yol nişanları, sensorlar və rabitə şəbəkələri də vahid rəqəmsal sistemə çevrilməlidir.
Beləliklə, gələcəyin avtomobili yol haqqında məlumatı yalnız öz sensorlarından əldə etməyəcək. Onun “görmə qabiliyyəti” avtomobilin kuzovundan kənara çıxaraq bütün nəqliyyat infrastrukturu ilə əlaqələndiriləcək.
Lakin texnologiyanın geniş tətbiqi üçün təkcə texniki problemlərin həlli kifayət deyil. İstifadəçilərin sistemlərə etimadı və onların kibertəhlükəsizliyinin təmin edilməsi də muxtar nəqliyyatın gələcəyini müəyyənləşdirən əsas amillərdən olacaq.
