Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenskinin Çin və Hindistanın Ukraynaya təhlükəsizlik zəmanəti verən ölkələr sırasına qoşula biləcəyini açıqlaması Kiyevin müharibədən sonrakı təhlükəsizlik arxitekturasını daha geniş beynəlxalq platformaya çıxarmaq niyyətindən xəbər verir.
Bu barədə politoloq Arzuman Muradlı açıqlamasında bildirib.
Politoloqun sözlərinə görə, Zelenski Hindistan televiziyasına müsahibəsində Kiyevin Çin və Türkiyə ilə yanaşı Hindistanın da Ukraynanın təhlükəsizlik zəmanətləri prosesində iştirakını istədiyini deyib:
“Ukrayna təhlükəsizlik zəmanətində maraqlıdır. Biz bu təkliflə Çinə və Türkiyəyə müraciət etmişik. Hindistanın da təhlükəsizlik zəmanəti verən ölkələrin siyahısına qoşulmasını istəyirik. Hindistan dünyanın qüdrətli ölkələrindən biridir və belə bir prosesdə iştirakı hamı üçün faydalı olar”.
Arzuman Muradlı hesab edir ki, burada əsas məqam Hindistanın artıq yalnız Moskva ilə Kiyev arasında sülh çağırışları edən ölkə kimi deyil, münaqişənin həlli ilə bağlı konkret diplomatik təşəbbüslər irəli sürən aktor kimi çıxış etməsidir.
“Son aylarda Hindistanın mövqeyində müəyyən fəallaşma müşahidə olunur. Yeni Dehli əvvəllər əsasən ümumi şəkildə sülh və dialoqa çağırışlar edirdisə, indi həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə birbaşa məsləhətləşmələri intensivləşdirib. Bu baxımdan Hindistanın xarici işlər naziri Subrahmanyam Jaishankarın Kiyevə səfəri xüsusi əhəmiyyət daşıyır”, – deyə politoloq qeyd edib.
Arzuman Muradlı bildirib ki, Subrahmanyam Jaishankar sentyabrın 3-də Kiyevdə Ukraynanın xarici işlər naziri Andriy Sibiqa ilə görüşüb. Bu, Hindistan xarici işlər nazirinin Ukraynaya tarixdə ilk ayrıca ikitərəfli səfəri olub. Görüş zamanı sülh səyləri, Qara dənizdə təhlükəsizlik və naviqasiya azadlığı, qlobal ərzaq təhlükəsizliyi və ikitərəfli münasibətlər müzakirə edilib.
“Bu görüşün özü Hindistanın məsələyə münasibətində yeni mərhələdən xəbər verir. Xüsusilə Qara dənizdə ticarət gəmilərinə qarşı hücumların artması Yeni Dehlinin narahatlığını artırıb. Hindistan dənizçilərinin də bu hücumlar nəticəsində zərər çəkməsi məsələni artıq Hindistan üçün birbaşa milli maraqlar müstəvisinə çıxarıb”, – Arzuman Muradlı deyib.
Politoloqun sözlərinə görə, Hindistan üçün Qara dənizdə gəmiçiliyin təhlükəsizliyi təkcə regional məsələ deyil. Bu istiqamət ərzaq, enerji və beynəlxalq ticarət marşrutları baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
“Modi Putinə müharibənin dayandırılmasının vacibliyini açıq deyib”
Arzuman Muradlı Hindistanın Baş naziri Narendra Modinin Rusiya Prezidenti Vladimir Putinlə son görüşlərinə də diqqət çəkib.
“Modi Putinə Ukraynadakı müharibənin başa çatdırılmasının vacibliyini dəfələrlə açıq şəkildə bildirib. Avqustun 31-də Bişkekdə Şanxay Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsində keçirilən görüşdə Modi müharibənin davam etməsinin bəşəriyyəti geriyə apardığını və hərbi əməliyyatlardan müharibənin dayandırılmasına keçməyin vacibliyini vurğuladı. O, Hindistanın bütün sülh səylərini dəstəklədiyini bildirdi”.
Politoloq xatırladıb ki, Modi 2024-cü ilin iyulunda Moskvada Putinlə görüşündə də müharibənin davam etdiyi şəraitdə sülh danışıqlarının vacibliyini gündəmə gətirmişdi.
“Görünür, Hindistan hökuməti artıq ümumi çağırışlarla kifayətlənmək istəmir. Jaishankarın Moskva və Kiyevlə təmasları, Modinin Putinlə danışıqları və Hindistanın ayrıca sülh təşəbbüsü irəli sürməsi bunu göstərir”, – deyə Arzuman Muradlı vurğulayıb.
Politoloq bildirib ki, Hindistanın son təşəbbüsü məsələyə daha konkret yanaşması ilə seçilir.
Onun sözlərinə görə, Yeni Dehli enerji infrastrukturu, limanlar və Qara dənizdə kommersiya gəmiçiliyi ilə bağlı atəşkəs mexanizminin yaradılmasını təklif edib. Ukraynanın xarici işlər naziri Andriy Sibiqa Hindistanın təklifini digər təşəbbüslərlə müqayisədə ən əhatəli variant kimi qiymətləndirib.
“Ukrayna tərəfi hazırda dörd müxtəlif beynəlxalq təşəbbüsdən danışır. Kiyevin açıqlamasına görə, Hindistanın təklifi onların arasında ən əhatəlisidir. Təklif yalnız cəbhədə atəşkəsi deyil, enerji obyektlərinə və liman infrastrukturuna zərbələrin dayandırılmasını, həmçinin Qara dənizdə təhlükəsizliyin təmin edilməsini nəzərdə tutur”, – Arzuman Muradlı bildirib.
Politoloq hesab edir ki, Hindistanın bu yanaşması Yeni Dehlinin həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə münasibətlərindən istifadə etməyə çalışdığını göstərir.
Arzuman Muradlı qeyd edib ki, Hindistanın Qara dənizə xüsusi diqqət yetirməsinin iqtisadi səbəbləri də var.
“Qara dənizdə təhlükəsizliyin pozulması təkcə Ukrayna və Rusiya üçün problem yaratmır. Bu ərazi ilə taxıl, enerji və digər mühüm məhsulların daşınması həyata keçirilir. Son dövrdə ticarət gəmilərinə hücumlar və liman infrastrukturunun zədələnməsi beynəlxalq təchizat zəncirinə təsir göstərir. Məsələn, hazırda Rusiya limanlarından Hindistana günəbaxan yağı daşımalarında da ciddi gecikmələr və ləğvlər müşahidə olunur. Bu, müharibənin Qara dənizdən kənarda belə Hindistanın ərzaq bazarına təsir göstərə bildiyini nümayiş etdirir”.
Politoloqun sözlərinə görə, buna görə də Yeni Dehlinin prioritetlərindən biri Qara dənizdə naviqasiya azadlığının və ticarət gəmilərinin təhlükəsizliyinin təmin olunmasıdır.
Arzuman Muradlı bildirib ki, Hindistanın diplomatik fəallığı həm Kiyev, həm də Moskva tərəfindən diqqətlə izlənilir.
“Rusiya Prezidenti Vladimir Putin də Narendra Modinin sülh təşəbbüslərini müsbət qiymətləndirib. Moskva Hindistanın mövqeyini konstruktiv hesab edir. Lakin bu, hələlik Rusiya ilə Ukrayna arasında konkret razılaşmanın əldə edildiyi anlamına gəlmir. Əksinə, tərəflərin əsas məsələlərdə mövqeləri hələ də ciddi şəkildə fərqlənir”, – deyə politoloq bildirib.
O qeyd edib ki, Hindistanın əsas üstünlüyü həm Rusiya, həm də Ukrayna ilə diplomatik kanallarının açıq qalmasıdır.
“Yeni Dehli bir tərəfdən Moskva ilə strateji münasibətlərini qoruyur, digər tərəfdən Kiyevlə siyasi dialoqu genişləndirir. Bu baxımdan Hindistanın vasitəçilik imkanları digər ölkələrdən müəyyən mənada fərqlənir. Lakin bu imkanın real nəticəyə çevrilməsi üçün həm Moskvanın, həm də Kiyevin Hindistanın irəli sürdüyü mexanizmləri qəbul etməsi lazımdır”, – Arzuman Muradlı vurğulayıb.
“Hindistanın təhlükəsizlik zəmanətlərində iştirakı yeni mərhələ yarada bilər”
Politoloqun fikrincə, Zelenskinin Hindistanı Ukraynanın təhlükəsizlik zəmanətləri sistemində görmək istəməsi də təsadüfi deyil.
“Ukrayna müharibədən sonrakı dövr üçün təhlükəsizlik sistemini yalnız Qərb ölkələri üzərində qurmaq istəmir. Çin, Türkiyə və Hindistan kimi böyük dövlətlərin bu prosesə cəlb edilməsi Kiyevin təhlükəsizlik mexanizmini daha geniş beynəlxalq legitimliyə çıxarmaq cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Xüsusilə Hindistanın həm Rusiya ilə yaxın münasibətləri, həm də qlobal iqtisadi və siyasi çəkisi onun prosesdə iştirakını əhəmiyyətli edə bilər”, – Arzuman Muradlı deyib.
O əlavə edib ki, Hindistanın təhlükəsizlik zəmanətlərinə qoşulması məsələsi hələlik siyasi təklif səviyyəsindədir və bunun konkret mexanizmə çevrilməsi üçün Moskva, Kiyev və digər əsas tərəflərin mövqeyi aydınlaşmalıdır.
“Hazırda əsas mənzərə ondan ibarətdir ki, Hindistan Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nizamlanmasında daha fəal diplomatik rol axtarır. Kiyev Yeni Dehlinin təşəbbüsünü ən əhatəli plan kimi qiymətləndirir, Moskva isə Modinin sülh səylərini müsbət qarşılayır. Lakin diplomatik fəallığın real sülh razılaşmasına çevrilməsi üçün hələ qarşıda ciddi siyasi maneələr var”, – deyə politoloq Arzuman Muradlı bildirib.
