Tarix boyu neft üzərində nəzarət uğrunda aparılan mübarizə bir çox dünya müharibəsinin və genişmiqyaslı hərbi əməliyyatların əsas səbəblərindən biri olub. Lakin son illərdə qlobal güclərin diqqəti tədricən başqa bir strateji sahəyə – kritik minerallara yönəlməkdədir. Ukrayna, Venesuela və Qrenlandiya kimi bölgələrdə baş verən hadisələr göstərir ki, yeni dövrdə münaqişələrin mərkəzində məhz bu resurslar dayanacaq.
Son dövrlərdə Venesuela ətrafında yaranan gərginlik də bu baxımdan diqqət çəkir. ABŞ-ın xüsusi hərbi əməliyyatı nəticəsində ölkə lideri Nikolas Maduronun ələ keçirilməsi ilə bağlı yayılan məlumatlar ciddi mübahisələr doğurub. İlk baxışda prosesin əsas səbəbi Venesuelanın zəngin neft ehtiyatları kimi görünsə də, daha dərindən aparılan təhlillər göstərir ki, məsələ təkcə neftlə məhdudlaşmır.
Venesuela dünyanın ən böyük koltan ehtiyatlarına malik ölkələrdən biridir. Koltan müasir texnologiyaların, xüsusilə də elektron cihazların istehsalında əsas komponentlərdən sayılır. Bundan əlavə, ölkə qızıl, nikel, litium və mis kimi strateji minerallar baxımından da olduqca zəngindir.
Əslində, Venesuela bu baxımdan istisna deyil. Dünyada nadir torpaq elementləri və “kritik minerallar” adlandırılan resurslarla zəngin olan bölgələrdə gərginliyin artması təsadüfi xarakter daşımır. Texnologiyanın sürətlə inkişaf etməsi bu mineralları daha da strateji və əvəzolunmaz hala gətirib.
“Neftə maraq gözlənildiyi qədər tez azalmayacaq”
Məsələnin gələcək perspektivlərini dəyərləndirmək üçün Boğaziçi Universitetinin professoru, doktor Gürkan Kumbaroğlu ilə həmsöhbət oluruq. O, müzakirəyə başlamazdan əvvəl vacib bir məqama diqqət çəkir:
“Uzun müddət belə fikirlər səsləndirilirdi ki, yaxın gələcəkdə neftə ehtiyac qalmayacaq, onun dəyəri sürətlə enəcək və istifadəsi tezliklə bitəcək. Amma son 10 ilin reallığı göstərir ki, bu proqnozlar özünü doğrultmayıb.”
Professorun əsas vurğuladığı məqam elektrikli nəqliyyat vasitələri ilə bağlıdır. Xüsusilə ABŞ və Avropa ölkələrinin “2030-cu ilə qədər daxili yanma mühərriklərindən imtina edəcəyik” tipli açıqlamaları bir müddət bu gözləntiləri gücləndirmişdi.
Professor Kumbaroğlu Bloomberg-in hesabatına istinad edərək bildirir ki, əvvəlcə ABŞ-da 2030-cu ilə qədər yollarda 36 milyon elektrikli avtomobilin olacağı proqnozlaşdırılırdı. Lakin sonradan bu rəqəm 21 milyona endirilib. ABŞ-da ümumilikdə 300 milyona yaxın qeydiyyatdan keçmiş nəqliyyat vasitəsi olduğunu nəzərə alsaq, bu o deməkdir ki, 2030-cu ildə elektrikli avtomobillərin payı 7 faizdən aşağı qalacaq. Yəni avtomobil nəqliyyatı əsasən daxili yanma mühərrikli maşınlar üzərində inkişafını davam etdirəcək.
Eyni zamanda Avropa İttifaqı da bu sahədə daha əvvəl verdiyi sərt qərarları yumşaltmağa başlayıb. Bütün bunlar neftə tələbatın hələ uzun müddət yüksək qalacağını göstərir. Tələbat artdıqca isə neft ehtiyatları uğrunda mübarizə də aktuallığını qoruyur.
Yeni münaqişələrin səbəbi: nadir torpaq elementləri
Neftdən sonra professor Gürkan Kumbaroğlu diqqəti məsələnin digər mühüm tərəfinə – kritik minerallara və nadir torpaq elementlərinə yönəldir. Onun sözlərinə görə, iqtisadi müstəqillik yalnız qabaqcıl texnologiyalara deyil, həmin texnologiyaların tələb etdiyi xammal resurslarına sahib olmaqdan keçir.
Professor qeyd edir ki, kritik minerallar artıq böyük dövlətlər üçün “prioritet hədəf” statusu qazanıb və bu resurslar yeni dünya nizamının formalaşmasında həlledici rol oynayacaq:
“Yeni texnologiyaların tələb etdiyi nadir torpaq elementləri və vacib minerallar gələcək qlobal güc balansının əsas müəyyənedicilərindən olacaq.”
Türkiyənin Energetika Nazirliyinin ötən il açıqladığı “Kritik və Strateji Minerallar Hesabatı”na əsasən, ölkə üçün 37 mineral kritik hesab olunur. Onlardan 8-i isə “yüksək əhəmiyyətli kritik minerallar” kateqoriyasına daxildir.
Bu siyahıya litium, gümüş, titan, dəmir, alüminium, manqan, sink və mis daxildir. Bu resursların təchizatında yarana biləcək fasilələr həm təhlükəsizlik, həm də iqtisadi baxımdan ciddi risklər doğura bilər. Məhz buna görə də bu minerallar üzrə etibarlı təchizat mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi, beynəlxalq əməkdaşlığın qurulması və təchizat zəncirinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Əgər Türkiyə bu sahədə düzgün strategiya qura bilsə, dünya miqyasında böyük maraq doğuran bu resursları ölkənin gələcəyi üçün son dərəcə strateji üstünlüyə çevirə bilər.
