Yaxın Şərqdə baş verənləri yalnız rəsmi bəyanatlar üzərindən oxumaq çox vaxt kifayət etmir. İran İsraili özünün əsas düşmənlərindən biri elan edir, İsrail İranı region üçün əsas təhlükə hesab edir, ABŞ isə Tehranı uzun illərdir əsas rəqiblərindən biri kimi təqdim edir.
Amma bu üç ölkənin tarixçəsinə və regiondakı real addımlarına nəzər saldıqda daha mürəkkəb mənzərə ortaya çıxır.
Maraqlı sual da məhz budur: İran, İsrail və ABŞ həqiqətən bir-birinin amansız düşmənidirlər, yoxsa müəyyən mərhələlərdə onların maraqları bir-biri ilə kəsişir?
Bu suala cavab vermək üçün tarixə nəzər salmaq lazımdır.
İran İsraili nə vaxtsa dost hesab edibmi?
Bəli.
Bugünkü İran-İsrail qarşıdurması o qədər dərin görünür ki, çoxları iki ölkənin tarixən həmişə düşmən olduğunu düşünür. Halbuki belə deyil.
İran 1950-ci ildə, İsrail dövlətinin yaradılmasından iki il sonra, onu faktiki olaraq tanıyan ilk müsəlman ölkələrindən biri oldu. Şah Məhəmməd Rza Pəhləvi dövründə Tehran və Təl-Əviv arasında münasibətlər sürətlə inkişaf etdi.
İki ölkə arasında neft, ticarət, hərbi sahə və kəşfiyyat istiqamətində əməkdaşlıq mövcud idi. İran İsrailə neft satır, İsrail isə İrana hərbi texnologiya və müxtəlif sahələrdə dəstək verirdi.
Bunun əsas səbəbi ideoloji yaxınlıq deyildi. Söhbət geosiyasi maraqlardan gedirdi.
Şah İranı regionda ərəb millətçiliyinin və Sovet təsirinin qarşısını almaqda maraqlı idi. İsrail isə ərəb ölkələri ilə əhatələnmiş vəziyyətdə İran kimi qeyri-ərəb regional güclə əməkdaşlığı vacib hesab edirdi.
Yəni İran və İsrailin münasibətlərində düşmənçilik əbədi və dəyişməz olmayıb.
1979-cu il inqilabı hər şeyi dəyişdi…
İslam İnqilabından sonra İranın xarici siyasəti kökündən dəyişdi.
Şah devrildi, İslam Respublikası yaradıldı və İsraillə əvvəlki münasibətlər kəsildi. Yeni hakimiyyət İsraili “sionist rejim” kimi qiymətləndirdi və Fələstin məsələsini öz xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirdi.
Sonrakı illərdə İran Livandakı Hizbullah, Fələstində HƏMAS və İslami Cihad kimi İsrailə qarşı çıxan qruplara dəstək göstərməyə başladı.
Beləliklə, 1979-cu ildən sonra Tehran-Təl-Əviv münasibətlərində real və ciddi qarşıdurma formalaşdı.
Ancaq tarix burada da maraqlı bir paradoks ortaya qoyur.
1980-ci illərdə İran-İraq müharibəsi zamanı İranın silaha ehtiyacı vardı. ABŞ və Qərbin İrana münasibəti isə son dərəcə gərgin idi.
Buna baxmayaraq, İsrail müəyyən kanallar vasitəsilə İrana silah ötürülməsində iştirak etdi.
Daha sonra ABŞ-da “İran-Kontra” qalmaqalı zamanı məlum oldu ki, 1985-1986-cı illərdə ABŞ və İsrail vasitəsilə İrana gizli silah satışları həyata keçirilib.
Bu fakt bir məsələyə diqqət çəkir:
Dövlətlər arasında siyasi düşmənçilik konkret geosiyasi maraqların müəyyən məqamlarda üst-üstə düşməsinə mane olmur.
Amma bunu “İran, İsrail və ABŞ əslində dostdurlar” kimi təqdim etmək də doğru olmaz. Daha dəqiq ifadə budur ki, hətta düşmən sayılan dövlətlər belə müəyyən şəraitdə taktiki əməkdaşlığa gedə bilirlər.
İranın Yəməndəki husilərə siyasi, hərbi və maliyyə dəstəyi verdiyi barədə çoxsaylı məlumatlar var.
Husilər uzun illər Səudiyyə Ərəbistanını və onun müttəfiqlərini hədəf alıblar. Bu baxımdan İranın husilərlə əməkdaşlığı Səudiyyə Ərəbistanına qarşı regional rəqabətin bir hissəsi kimi də qiymətləndirilir.
ABŞ-ın Yaxın Şərq siyasəti də bu mənzərənin mühüm hissəsidir.
Vaşinqton uzun illər İsrailin əsas siyasi, hərbi və maliyyə tərəfdaşlarından biri olub. Eyni zamanda ABŞ İranın regional təsirinin məhdudlaşdırılmasını özünün Yaxın Şərq siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi müəyyənləşdirib.
Suriyada isə ABŞ İŞİD-ə qarşı mübarizə çərçivəsində Suriya Demokratik Qüvvələrinə dəstək verib.
Məhz bu məsələ ABŞ-Türkiyə münasibətlərində ciddi fikir ayrılıqlarından birinə çevrilib. Ankara ABŞ-ın dəstəklədiyi kürd silahlı qüvvələrini öz milli təhlükəsizliyi üçün təhdid hesab edir.
İsrailin Suriyadakı hərbi əməliyyatlarının əsas səbəblərindən biri İranın və onunla əlaqəli qüvvələrin bu ölkədə hərbi mövcudluğudur.
İsrail uzun illər ərzində Suriyada İran və İranın dəstəklədiyi qüvvələrə aid olduğu bildirilən obyektlərə zərbələr endirib.
Livanda isə əsas məsələ Hizbullahdır.
Hizbullah İranın regiondakı ən mühüm müttəfiqlərindən biridir və İsrail tərəfindən ciddi təhlükə kimi qiymətləndirilir.
Bu baxımdan İsrailin Livan və Suriyaya münasibətini yalnız “İranı yox, zəif dövlətləri hədəfə almaq” kimi izah etmək tam mənzərəni əks etdirmir.
Paradoks ondan ibarətdir ki, Yaxın Şərqdə düşmənçilik çox vaxt dövlətlərin bir-birinin maraqlarına xidmət edən nəticələr yaratmasına səbəb olur.
Məsələn, İran İsrailin regional siyasətinə qarşı çıxır və İsrailə qarşı mübarizə apardığını bildirir.
Amma İranın dəstəklədiyi qüvvələrin fəaliyyəti İsrailin təhlükəsizlik doktrinasını daha da sərtləşdirməsinə səbəb olur.
İsrail İranın regional təsirini zəiflətmək üçün İranın müttəfiqlərinə qarşı mübarizə aparır.
ABŞ isə həm İsraili dəstəkləyir, həm də İranın regional təsirinin qarşısını almağa çalışır.
Beləliklə, regionda hər bir tərəfin atdığı addım digər tərəfin təhlükəsizlik arqumentini gücləndirir.
İran niyə 1950-ci ildə İsraili tanımışdı?
Bu suala cavab əslində bütün mövzunun açarıdır.
Çünki dövlətlər arasında münasibətləri çox vaxt ideologiyadan daha çox milli maraqlar müəyyənləşdirir.
1950-ci ildə İran İsraili tanıyarkən Tehran üçün əsas məsələ Fələstin ideologiyası deyil, özünün regional təhlükəsizliyi, Qərblə münasibətləri, ərəb dövlətləri ilə balans və iqtisadi maraqları idi.
İranın İsrailə neft satması, İsraillə hərbi və kəşfiyyat əməkdaşlığı aparması həmin dövrün geosiyasi reallığının nəticəsi idi.
1979-cu ildən sonra isə eyni İran tamamilə fərqli xarici siyasət xətti seçdi.
Bu tarix bizə mühüm bir dərs verir:
Dövlətlərin əbədi dostları və əbədi düşmənləri olmur; dəyişməyən əsas məsələ maraqlardır.
İran, İsrail və ABŞ gizli şəkildə dostdurlar?
Burada əsas məsələ “dostluq” və ya “düşmənçilik” sözlərindən daha çox maraq anlayışıdır.
İranın İsraillə düşmənçiliyi Tehran üçün regional nüfuz və ideoloji legitimlik məsələsidir.
İsrail üçün İran əsas təhlükələrdən biridir.
ABŞ üçün isə İranın regional təsirinin məhdudlaşdırılması və İsrailin təhlükəsizliyinin qorunması əsas prioritetlərdəndir.
Bütün bunların fonunda Yaxın Şərqdə bir-birinə zidd görünən proseslər baş verir.
İran İsraillə mübarizə aparır, amma İranın dəstəklədiyi qüvvələrin fəaliyyəti İsrailin regiondakı hərbi siyasətini gücləndirir.
İsrail İranın regional şəbəkəsinə qarşı mübarizə aparır, amma bunun nəticəsində regionda gərginlik daha da artır.
ABŞ İranı zəiflətməyə çalışır, lakin onun regiondakı addımları Türkiyə kimi müttəfiqləri ilə də ciddi fikir ayrılıqlarına gətirib çıxarır.
Bu gün kim kimin dostudur?
Bəlkə də daha doğru sual tamam başqadır:
Kim hansı anda kiminlə eyni maraqda kəsişir?
Çünki Yaxın Şərq siyasətində tərəflər dəyişə, ittifaqlar dəyişə, bəyanatlar dəyişə bilər. Dəyişməyən isə dövlətlərin öz maraqlarını qorumaq cəhdidir.
Qoşqar Salmanlı
