Yaxın Şərqdə gərginliyin yeni mərhələyə qədəm qoyduğu bir vaxtda Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə və Pakistan arasında yaradılmış “Məkkə Birgə Müdafiə Alyansı” ciddi sınaqla üzləşib. Yəməndə İranın dəstəklədiyi husilərlə Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi hökumət qüvvələri arasında döyüşlərin yenidən şiddətlənməsi üç ölkənin hərbi əməkdaşlığının hansı həddə qədər gedə biləcəyi sualını gündəmə gətirib.
Avqustun 7-də Məkkədə imzalanan müdafiə sazişinə əsasən, iştirakçı dövlətlərdən birinə qarşı silahlı hücum digərlərinə qarşı hücum kimi qiymətləndirilir. Sazişin əsas məqsədi kollektiv müdafiəni gücləndirmək və mümkün təcavüzün qarşısını almaqdır. Lakin Yəməndəki hadisələr bu prinsipin konkret hərbi şəraitdə necə tətbiq ediləcəyini müəyyənləşdirmək zərurəti yaradıb. Sazişin mövcudluğu avtomatik olaraq bütün tərəflərin istənilən hərbi əməliyyata eyni formada qoşulacağı demək deyil.
Oktyabrın 5-də Ər-Riyadda Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanının yüksək vəzifəli rəsmiləri arasında təcili görüş keçirilib. Görüşdə kollektiv müdafiə öhdəliklərinin həyata keçirilməsi, hərbi imkanların koordinasiyası və qüvvələrin Səudiyyə Ərəbistanına operativ yerləşdirilməsi məsələləri müzakirə olunub.
Üç ölkənin açıqladığı mövqe alyans çərçivəsində kollektiv çəkindirmə tədbirlərinin işə salınmasının razılaşdırıldığını göstərir. Bununla belə, əsas sual qüvvələrin hansı tapşırıqları yerinə yetirəcəyi və onların Yəməndəki döyüşlərə birbaşa cəlb olunub-olunmayacağıdır.
Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan oktyabrın 8-də Ankaranın Səudiyyə Ərəbistanına müdafiə dəstəyinin mümkün formalarını nəzərdən keçirdiyini bildirib. Onun açıqlamasına görə, Türkiyənin mövqeyi müdafiə xarakterli dəstəklə məhdudlaşır və Ankara hücum əməliyyatlarında iştirak etmək, yaxud Yəmənə hücum məqsədilə qoşun göndərmək niyyətində deyil. Bu yanaşma Türkiyənin alyans çərçivəsində öhdəliklərini yerinə yetirməklə genişmiqyaslı müharibəyə cəlb olunmaq arasında fərq qoymağa çalışdığını göstərir.
Beləliklə, “Məkkə alyansı”nın qarşısında iki əsas vəzifə dayanır: Səudiyyə Ərəbistanının ərazisini və strateji infrastrukturunu qorumaq, eyni zamanda münaqişənin daha geniş regional müharibəyə çevrilməsinin qarşısını almaq.
Babül-Məndəb boğazı uğrunda mübarizə niyə vacibdir?
Yəməndəki döyüşlərin strateji əhəmiyyəti ölkədaxili hakimiyyət uğrunda mübarizə ilə məhdudlaşmır. Münaqişənin əsas istiqamətlərindən biri Qırmızı dənizi Ədən körfəzi ilə birləşdirən Babül-Məndəb boğazı ətrafında nəzarət uğrunda mübarizədir.
Bu dəniz keçidi beynəlxalq ticarət və enerji daşımaları üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Burada gəmiçiliyin təhlükə altına düşməsi Asiya ilə Avropa arasındakı ticarət marşrutlarına, yükdaşıma xərclərinə və enerji bazarlarına təsir göstərə bilər.
Oktyabrın əvvəlində Səudiyyə Ərəbistanının dəstəklədiyi Yəmən hökumət qüvvələri boğaz ətrafında bir sıra əraziləri geri aldıqlarını və strateji keçid üzərində nəzarəti bərpa etdiklərini açıqlayıblar. Husilər isə qarşı tərəfin ərazi uğurları ilə bağlı iddialarını mübahisələndiriblər. Bu səbəbdən boğaz üzərində tam və sabit nəzarətin təmin olunduğunu qəti şəkildə söyləmək mümkün deyil.
Husilərin Səudiyyə Ərəbistanının hava məkanına və strateji obyektlərinə qarşı hücumlarla bağlı xəbərdarlıqları da münaqişənin coğrafiyasının genişlənməsi riskini artırır. Oktyabrın 8-də Ər-Riyadda və Kral Xalid Beynəlxalq Hava Limanı ərazisində partlayışlar barədə məlumatlar yayılıb. Hadisələr husilərin hücumları ilə bağlı iddialar və regionda artan təhlükəsizlik narahatlıqları fonunda baş verib.
Bu şəraitdə Səudiyyə Ərəbistanının müdafiəsinin gücləndirilməsi təkcə ölkənin təhlükəsizliyi ilə deyil, həm də Qırmızı dənizdə beynəlxalq gəmiçiliyin qorunması ilə əlaqəlidir.
Pakistanın çətin seçimi: Səudiyyə Ərəbistanına dəstək, yoxsa İranla münasibətlərin qorunması?
Alyansın gələcəyinə təsir göstərə biləcək əsas amillərdən biri Pakistanın mövqeyidir. İslamabad Səudiyyə Ərəbistanı ilə uzunmüddətli müdafiə və strateji tərəfdaşlıq münasibətlərinə malikdir. Eyni zamanda Pakistan İranla təxminən 900 kilometrlik sərhədi bölüşür və Tehranla münasibətlərini qorumaqda maraqlıdır.
Pakistanın Yəməndə husilərə qarşı birbaşa hərbi əməliyyatlarda iştirakı İranla münasibətlərdə ciddi gərginlik yarada bilər. Tehran belə bir addımı öz regional maraqlarına qarşı yönəlmiş hərbi-siyasi fəaliyyətin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirə bilər.
Bu, Pakistan üçün yalnız ikitərəfli münasibətlər məsələsi deyil. İslamabad son dövrlərdə ABŞ və İran arasında vasitəçilik səylərində iştirak etməyə çalışıb. Belə bir şəraitdə husilərə qarşı hücum əməliyyatlarına qoşulmaq Pakistanın neytral vasitəçi kimi qəbul edilməsinə zərbə vura bilər.
İran Xarici İşlər Nazirliyinin sözçüsü İsmayıl Bəqayi də Pakistanın Yəməndə husilərə qarşı əməliyyatlarda iştirak etməsi ilə bağlı yayılan məlumatlara münasibət bildirərək yeni müdaxilənin gərginliyi artıracağı barədə xəbərdarlıq edib. O, Pakistanın Yəmənə qoşun göndərməsi ilə bağlı xəbərlərin şayiə olaraq qalacağına ümid etdiyini söyləyib.
Beləliklə, Pakistanın qarşısında həssas seçim dayanır: bir tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanına müdafiə öhdəliklərini yerinə yetirmək, digər tərəfdən isə İranla açıq qarşıdurmadan və vasitəçilik imkanlarının itirilməsindən yayınmaq.
Türkiyə üçün də vəziyyət birmənalı deyil. Ankara Səudiyyə Ərəbistanı ilə müdafiə əməkdaşlığını gücləndirməkdə maraqlıdır. Bununla belə, Yəməndə genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlarda birbaşa iştirak Türkiyənin regional diplomatiyasına, təhlükəsizlik prioritetlərinə və digər beynəlxalq tərəfdaşları ilə münasibətlərinə təsir göstərə bilər.
Türkiyənin müdafiə sənayesi və hərbi imkanları Səudiyyə Ərəbistanına hava hücumundan müdafiə, elektron müharibə, texniki dəstək və hərbi koordinasiya sahələrində yardım göstərmək üçün imkanlar yaradır. Reuters-in oktyabrın 8-də yaydığı məlumata görə, Ankaranın mümkün dəstəyinin bu istiqamətlərə yönəlməsi nəzərdən keçirilir.
Bu yanaşma Türkiyəyə həm müttəfiqinə dəstək vermək, həm də Yəməndə birbaşa döyüşən tərəfə çevrilməmək imkanı yarada bilər. Ancaq münaqişənin daha da genişlənməsi və Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyinə təhdidlərin artması Ankaranın seçimlərini çətinləşdirə bilər.
Yəməndəki qarşıdurma Səudiyyə Ərəbistanı ilə husilər arasındakı mübarizədən daha geniş geosiyasi kontekstə malikdir. Husilərin İran tərəfindən dəstəklənməsi bu münaqişəni Tehranla ərəb dövlətləri arasındakı rəqabətin mühüm elementlərindən birinə çevirir.
Səudiyyə Ərəbistanı husilərin hücumlarını öz milli təhlükəsizliyinə təhdid kimi qiymətləndirir. Türkiyə və Pakistanın müdafiə sazişi çərçivəsində daha fəal rol oynaması isə İran tərəfindən regional qüvvələr balansının dəyişdirilməsi cəhdi kimi qəbul edilə bilər.
Bununla belə, alyansın hərbi əməkdaşlığının güclənməsi mütləq İranla birbaşa müharibə demək deyil. Əgər Ankara və İslamabad dəstəklərini müdafiə, çəkindirmə və strateji infrastrukturun qorunması ilə məhdudlaşdırsalar, bu, genişmiqyaslı qarşıdurmanın qarşısını almağa da xidmət edə bilər.
Əsas təhlükə isə tərəflərdən hər hansı birinin müdafiə tədbirlərini hücum hazırlığı kimi qiymətləndirməsi, yaxud qarşı tərəfin addımlarına cavab olaraq daha sərt hərbi qərarlar qəbul etməsidir. Belə bir ssenari Yəməndəki münaqişəni Körfəz ölkələrini və İranı əhatə edən daha geniş böhrana çevirə bilər.
“Məkkə alyansı”nın gələcəyi nədən asılıdır?
Üçtərəfli müdafiə sazişinin uğuru yalnız hərbi qüvvələrin sayından və onların hansı sürətlə yerləşdirilməsindən asılı olmayacaq. Əsas məsələ iştirakçı dövlətlərin ortaq təhlükəsizlik maraqlarını qoruyarkən münaqişənin genişlənməsinə imkan verməməsidir.
Kollektiv müdafiənin sərhədləri: Səudiyyə Ərəbistanına hücumlara cavab hansı vasitələrlə veriləcək və bu cavab Yəməndəki döyüşlərə birbaşa müdaxiləyə çevriləcəkmi?
İranla münasibətlər: Pakistan və Türkiyə müdafiə öhdəliklərini yerinə yetirməklə Tehranla diplomatik kanalları qoruyub saxlaya biləcəklərmi?
Dəniz təhlükəsizliyi: Babül-Məndəb boğazında sabitliyin təmin edilməsi və beynəlxalq gəmiçiliyin qorunması üçün hansı tədbirlər görüləcək?
Diplomatik çıxış yolu: Hərbi çəkindirmə husiləri hücumları dayandırmağa sövq edəcək, yoxsa tərəflər arasında qarşıdurmanı daha da dərinləşdirəcək?
Bu suallara veriləcək cavablar alyansın gələcək fəaliyyət modelini müəyyənləşdirə bilər.
Nəticə etibarilə, “Məkkə alyansı”nın qarşısında duran əsas dilemma müttəfiqə dəstək göstərməklə müharibənin miqyasını genişləndirmək arasındakı həssas tarazlığı qorumaqdır. Türkiyə və Pakistanın müdafiə xarakterli dəstək verməsi Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyini gücləndirə bilər. Lakin bu dəstək Yəməndə birbaşa hərbi əməliyyatlara çevrilərsə, İranla münasibətlər daha da gərginləşə və regional münaqişənin yeni mərhələsi başlaya bilər.
“Məkkə alyansı”nın real uğuru onun müharibəyə nə qədər tez müdaxilə etməsi ilə deyil, kollektiv müdafiə imkanlarından istifadə edərək daha geniş müharibənin qarşısını nə dərəcədə ala bilməsi ilə ölçüləcək.
