Bibiheybətdə məscidin yerində ucaldılan, üzərində Stalinin heykəli olan tağ necə yoxa çıxdı?
Bakının tarixi ilə bağlı ən maraqlı və mübahisəli səhifələrdən biri vaxtilə şəhərin Bayıl–Bibiheybət yolunda ucaldılmış və xalq arasında “Stalin arkası” kimi tanınan tikili ilə bağlıdır.
Tarixçi, professor Zaur Əliyevin paylaşdığı məlumatlara görə, sözügedən tağ 1947-ci ildə İkinci Dünya müharibəsində qələbənin şərəfinə sovet hakimiyyəti tərəfindən inşa edilib. Tağın yerləşdiyi ərazi isə təsadüfi seçilməyib.
Məlumata görə, 1936-cı ildə sovet hakimiyyətinin dinə qarşı siyasəti çərçivəsində XIII əsrə aid Bibiheybət məscidi dağıdılıb. Məscidin sökülməsinə etiraz edənlərdən biri olan abidələrin qorunması komissiyasının katibi Aleksey Salamovun da uzunmüddətli həbs cəzasına məhkum edildiyi bildirilir.
Bir neçə il sonra isə vaxtilə məscidin yerləşdiyi ərazidə, magistral yolun ortasında monumental tağ ucaldılıb.
Tağın ən diqqətçəkən xüsusiyyətlərindən biri onun mərkəzində sovet lideri İosif Stalinin böyük heykəlinin yerləşdirilməsi olub.
Beləliklə, şəhərin mühüm giriş-çıxış yollarından birində yerləşən abidə həm sovet qələbəsinin, həm də dövrün siyasi ideologiyasının simvollarından birinə çevrilib.
Tağın üzərində sovet dövlət rəmzləri, müxtəlif ornamentlər və dövrün ideoloji şüarlarının həkk olunduğu qeyd edilir. Abidədə “X·X·V” Roma rəqəmlərinin də yer aldığı bildirilir. Bu yazının sovet hakimiyyətinin Azərbaycanda qurulmasının 25 illiyi ilə bağlı olduğu ehtimal edilir.
Maraqlı məqamlardan biri isə tağ üzərindəki Azərbaycan dilində yazıların həmin dövrün dil və əlifba xüsusiyyətlərini əks etdirməsidir.
“Məscidin ahı tutub…”
Tağın yerləşdiyi ərazidə tez-tez yol-nəqliyyat hadisələrinin baş verməsi Bakı sakinləri arasında müxtəlif söz-söhbətlərə səbəb olub.
El arasında isə belə bir ifadə yayılıb:
“Məscidin ahı tutub, tağ sürücülərin gözünə görünür.”
Bu ifadə sonradan abidənin tarixçəsi ilə bağlı şəhər folklorunun bir hissəsinə çevrilib.
Professor Zaur Əliyevin yazdığına görə, tağın tikintisi zamanı vaxtilə dağıdılmış məscidə aid daş və digər tikinti materiallarından da istifadə edildiyi bildirilir. Həmçinin ərazidə qədim qəbir və məzarların asfalt altında qalması Bakının tarixi yaddaşına vurulan zərbələrdən biri kimi təqdim olunur.
“Stalin arkası” necə yoxa çıxdı?
1953-cü ildə Stalinin ölümündən sonra SSRİ-də şəxsiyyətə pərəstişin tənqidinə başlanıldı. Bunun ardınca şəhərlərdə Stalinin heykəlləri və onun adını daşıyan bir sıra simvollar aradan qaldırıldı.
Bu prosesin Bakıya da təsir etdiyi və Bibiheybətdəki tağın 1950-ci illərin sonlarında söküldüyü bildirilir.
Mənbədə qeyd olunur ki, tağın üzərindəki Stalin heykəli də sökülərək hissələrə ayrılıb. Heykəlin qalıqlarının Xəzər dənizinə atıldığı barədə isə şəhərdə müxtəlif rəvayətlər mövcuddur.
Tarixin ironik dönüşlərindən biri isə bundan sonra baş verib. Vaxtilə məscidin dağıdıldığı ərazidə ucaldılan sovet ideoloji abidəsi sonradan aradan qaldırılıb və Bibiheybət ziyarətgahı və məscidi yenidən bərpa olunub.
Beləliklə, illər əvvəl məscidin yerində ucaldılan “Stalin arkası” tarix səhnəsindən silinib, həmin məkan isə yenidən dini və tarixi kimliyinə qovuşub.
Bakının yaddaşında isə həmin tağ bu gün də qəribə bir əfsanə ilə yaşayır: “Məscidin ahı tutdu, tağ sürücülərin gözünə göründü…”
