2022 – COVID-19 pandemiyasından sonra qlobal enerji bazarları kəskin və sürətli dəyişiklik mərhələsinə daxil olub. Pandemiya dövründə tələbatın azalması ilə ucuzlaşan enerji resursları 2021–2022-ci illərdə iqtisadi bərpa fonunda sürətlə bahalaşaraq bazarlarda ciddi qiymət dalğalanmaları yaradıb.
Qlobal enerji təchizatı və tədarükü üzrə ekspert Şəhanə Musayeva-Mustafayeva bildirir ki, post-COVID mərhələsi enerji bazarlarında əvvəlki tarazlığın artıq mövcud olmadığını göstərdi:
“Pandemiya enerji bazarlarında süni sakitlik yaratdı. İqtisadiyyatlar açıldıqdan sonra isə tələbatın sürətli qayıdışı təklif tərəfinin hazır olmadığını üzə çıxardı.”
Tələbatın sürətli bərpası və qiymət şoku
2020-ci ildə qlobal neft tələbatı gündəlik təxminən 8–9 milyon barel azalmışdı. Lakin 2021-ci ilin sonu və 2022-ci ildə nəqliyyat, sənaye və logistika sektorlarının eyni vaxtda aktivləşməsi enerji bazarlarında kəskin tələbat artımı yaratdı.
Nəticədə neft qiymətləri qısa müddətdə iki dəfəyə yaxın artaraq pandemiya öncəsi səviyyəni əhəmiyyətli dərəcədə üstələdi. Təbii qaz bazarlarında isə vəziyyət daha da gərgin oldu – xüsusilə Avropa və Asiya bazarlarında rekord qiymətlər müşahidə edildi.
Təchizat zəncirində qırılmalar
Ekspertin sözlərinə görə, post-COVID dövründə əsas problem yalnız tələbat deyil, təchizat zəncirində yaranmış struktur qırılmalar idi:
“Pandemiya dövründə investisiyaların azalması, hasilatın məhdudlaşdırılması və logistika problemləri 2022-ci ildə enerji təklifini ciddi şəkildə zəiflətdi.”
Qlobal enerji layihələrinin bir hissəsinin gecikməsi, qaz və neft infrastrukturuna yatırımların azalması bazarlarda əlavə risklər formalaşdırdı. Bu isə qiymətlərin daha həssas və dəyişkən olmasına səbəb oldu.
Enerji təhlükəsizliyi anlayışının dəyişməsi
Post-COVID mərhələsində bir çox ölkələr enerji siyasətinə yenidən baxmağa başladı. Enerji təhlükəsizliyi artıq yalnız idxal həcmləri ilə deyil, təchizatın davamlılığı, marşrutların etibarlılığı və geosiyasi risklərlə ölçülməyə başladı.
Şəhanə Musayeva-Mustafayeva qeyd edir ki, bu dövrdə hökumətlər üçün əsas prioritetlərdən biri enerji mənbələrinin diversifikasiyası oldu:
“Pandemiya göstərdi ki, qlobal enerji bazarları fövqəladə vəziyyətlərə qarşı kifayət qədər dayanıqlı deyil.”
Uzunmüddətli təsirlər
2022-ci ildə formalaşan post-COVID enerji reallığı uzunmüddətli nəticələr vəd edir. Enerji bazarlarında daha yüksək qiymət dəyişkənliyi, strateji ehtiyatların artırılması və alternativ enerji mənbələrinə marağın sürətlənməsi bu dövrün əsas xüsusiyyətlərinə çevrildi.
Eyni zamanda, enerji istehsalçıları və qlobal təchizat zənciri iştirakçıları üçün risklərin idarə edilməsi əsas strateji məsələyə çevrildi.
Emin Əhədov
