Bu yaxınlarda Azərbaycanda köhnə oliqarxiya dövrü başa çatmış kimi görünürdü: onun son nümayəndələrindən biri, Dövlət Avtomobil Yolları Agentliyinin (AAYDA) sədri Saleh Məmmədov vəzifəsindən azad edildi. Onun yerinə “yeni nəsil texnokratlar”ın nümayəndəsi Vüsal Nəsirli təyin edildi.
Çox vaxt olduğu kimi, yüksək vəzifəli məmurların sərvəti və dəbdəbəli həyat tərzi haqqında təfərrüatlar yalnız onlar işdən çıxarıldıqdan sonra mətbuatda və sosial mediada üzə çıxmağa başlayır. Bu dəfə də məhz belə oldu: Azərbaycan mediası Saleh Məmmədovun ölkənin müxtəlif bölgələrində, o cümlədən Bakı və Novxanıda villaları, onun bahalı avtomobil kolleksiyası və AAYDA-da müxtəlif vəzifələrdə çalışan yaxın qohumlarının sərvəti haqqında fotoşəkillər və məlumatlar dərc edir.
Məmmədov Azərbaycanın ən korrupsiyalaşmış oliqarxlarından biri hesab olunurdu. Onun da, yaxın qohumlarının da sərvətinin mənbəyi göz qabağındadır: yol infrastrukturu layihələrinin həyata keçirilməsindən məsul olan AAYDA dövlət agentliyi ən çox büdcə vəsaiti alan qurumlardan biridir ki, bu da başa düşüləndir. 2000-ci illərin ortalarından etibarən Azərbaycan yol infrastrukturunun yenidən qurulması, yeni magistral yolların çəkilməsi və əvvəllər kifayət qədər örtüyü olmayan kənd yerlərində yolların asfaltlanması üçün genişmiqyaslı dövlət proqramları həyata keçirir. Son illərdə işğaldan azad edilmiş ərazilərdə minlərlə kilometr uzunluğunda yolun, beynəlxalq magistral yolların və digər infrastruktur obyektlərinin tikintisinə milyardlarla manat investisiya qoyulub. Azərbaycan əsas beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir və bu da beynəlxalq standartlara cavab verən müasir yol şəbəkəsinin mövcudluğunu strateji zərurətə çevirir. Bunsuz Azərbaycanın özünəməxsus coğrafi mövqeyindən istifadə etməsi və tranzit trafikini artırması olduqca çətin olardı.
Təəssüf ki, çoxsaylı yeni layihələrə baxmayaraq, istifadəyə verilən yolların iki-üç il ərzində, bəzən isə daha tez sıradan çıxması adi hala çevrilib. Bu, təbii ki, işin keyfiyyəti ilə bağlı suallar doğurur. Əgər keyfiyyətsizdirsə, səbəbi sözün əsl mənasında asfalt təbəqəsinin altında “gizlənən” korrupsiyada axtarmaq lazımdır.
Hesablama Palatası tərəfindən 2019-cu ildə AAYDA-da aparılan auditə əsasən ( bu ildən sonra agentliyin yeni auditləri barədə heç bir məlumat tapılmayıb – red. ), agentliyin balans hesabatındakı yolların yalnız 35,8 faizi yüksək keyfiyyətli səthə (I, II və III kateqoriyalar) malik idi.
Hesablama Palatası həmçinin qeyd edib ki, agentliyin yol uzunluğu, illik təmir xərcləri və digər göstəricilər və Dövlət Statistika Komitəsinin məlumatları ilə bağlı hesabatları arasında əhəmiyyətli fərqlər var.
Hesabata görə, II, III və V kateqoriyalı yolların, eləcə də qara və asfalt-beton örtüklü IV kateqoriyalı yolların saxlanılması xərcləri Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilmiş müvəqqəti standartlara uyğun gəlməyib.
Bundan əlavə, agentliyin tabeliyində olan bəzi MMC-lər tərəfindən təqdim edilən əmək haqqı məlumatları agentliyin öz məlumatlarından fərqlənirdi. Bir sıra şirkətlər üçün AAYDA-nın rəsmi məlumatlarından artıq məbləğlər izahat verilmədən bildirilmiş, digər hallarda isə əmək haqqı rəqəmləri agentliyin hesabatlarından aşağı olmuşdur. Bütün bunlar agentliyin tabeliyində olan bəzi qurumların hesabat standartlarının aşağı olduğunu göstərir.
Qeyd etmək vacibdir ki, AAYDA həm yol tikintisi, həm də təmiri, eləcə də yol infrastrukturunun istismarı üçün məsuliyyət daşıyır. Buna uyğun olaraq, onun müvafiq şöbə və ofisləri işin keyfiyyətinə və qaydalara uyğunluğa nəzarət etməli, nəticələri rəsmi hesabatlarda qeyd etməlidirlər.
Misal üçün, 2019-cu ildə inşa edilmiş və 4-cü texniki kateqoriyaya aid olan 46 kilometrlik Quba-Qonakənd yolunda AAYDA mütəxəssisləri 23 iyul 2021-ci il tarixində texniki yoxlama zamanı çoxsaylı çökmə, çatlar və dağıntılar aşkar ediblər.
haqqin.az saytının redaksiya heyəti son illərdə aparılan daxili yol vəziyyəti yoxlamaları əsasında hazırlanmış bir neçə sənədin surətini əldə edib. Bu sənədlər göstərir ki, bir sıra hallarda yeni yollarda tikinti işləri başa çatdıqdan cəmi bir-iki il sonra ciddi deformasiyalar və çatlar əmələ gəlib və layihələr üzrə planlaşdırılan işlər ya qismən başa çatdırılıb, ya da standartlardan kənara çıxmalarla həyata keçirilib.
Misal üçün, 2019-cu ildə tikilmiş və 4-cü texniki kateqoriyaya aid olan 46 kilometrlik Quba-Qonakənd yolunda AAYDA mütəxəssisləri 23 iyul 2021-ci il tarixində texniki yoxlama zamanı çoxsaylı çökmə, çatlar və zədələnmələr aşkar ediblər. 25 metr uzunluğunda və 10 metr enində olan körpüdə dayaq və tir arasında genişləndirici birləşmələr quraşdırılmayıb ki, bu da istismar qaydalarını pozur. Layihədə 1,5 metr diametrli suötürücü borunun altında beton təməl və qanadların olmasını tələb etsə də, bu iş başa çatdırılmayıb. Suötürücü boruların hissələri düzgün quraşdırılmayıb və su izolyasiyası yoxdur.
Uzunluğu 30 metr və eni 10 metr olan başqa bir körpüdə qanadla dayaq arasındakı birləşmə düzgün qurulmamışdı və genişləndirici birləşmələr də yox idi. Layihəyə daxil olan müxtəlif diametrli digər suötürücü boruların tikintisi yalnız qismən başa çatdırılmışdı. Onların tikintisində monolit beton əvəzinə çay daşından istifadə edilmişdir.
Babaçay üzərindəki yeddi aşırımlı körpüdə və Çimiçay üzərindəki beş aşırımlı körpüdə də oxşar pozuntular aşkar edilmişdir – hər iki halda tirlər və dayaqlar arasında genişləndirici birləşmələr yox idi.
Uzunluğu 30 metr və eni 10 metr olan başqa bir körpüdə qanadla dayaq arasındakı birləşmə düzgün qurulmamışdı və genişləndirici birləşmələr də yox idi. Layihəyə daxil olan müxtəlif diametrli digər suötürücü boruların tikintisi yalnız qismən başa çatdırılmışdı.
Layihə AAYDA-nın bir hissəsi olan 5-ci Yol İstismar İdarəsi MMC tərəfindən inşa edilib. Layihənin ümumi dəyəri məlum deyil, lakin 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyev Quba-Qonakənd yolunun tamamlanması üçün 22 milyon manat ayırıb.
Yolun istismara verilməsindən cəmi iki il sonra podratçının onun dağıdılmasına görə hər hansı bir məsuliyyət daşıdığı barədə heç bir məlumat yoxdur.
Eyni şirkət tərəfindən başqa bir layihədə – 4-cü texniki kateqoriya kimi təsnif edilən 22 kilometrlik Quba-Xaçmaz yolunda da oxşar vəziyyət aşkar edilmişdir. 2021-ci ildə AAYDA nümayəndələri yoxlama aparmış və oxşar pozuntular aşkar etmişlər. Yoxlama hesabatında yolda çoxsaylı çökmə, dağıntı, deformasiya və çuxurların aşkar edildiyi göstərilmişdir. Zədələnmiş hissələrin tikinti norma və qaydalarına uyğun olaraq frezlənməli və tam bərpa edilməli olduğu qənaətinə gəlinmişdir.
Digər bir hesabat, AAYDA-nın törəmə müəssisəsi olan podratçı, Əsas Yolların 7-ci İstismar İdarəsi MMC tərəfindən 2019-cu ildə inşa edilən 55 kilometrlik Lənkəran-Lerik avtomobil yolunda 2021-ci ilin may ayında aparılan texniki araşdırmanın nəticələri ilə bağlıdır. Yolun bütün uzunluğu boyunca çökmə, çatlar, asfalt-beton örtüyünün dağılması və deformasiyası qeydə alınıb. Komissiya zədələnmiş hissələrin tamamilə bərpa edilməli olduğu qənaətinə gəlib.
Eyni şirkət tərəfindən başqa bir layihədə — 4-cü texniki kateqoriya kimi təsnif edilən 22 kilometrlik Quba-Xaçmaz avtomobil yolunda da oxşar vəziyyət aşkar edilmişdir. 2021-ci ildə AAYDA nümayəndələri yoxlama aparmış və oxşar pozuntular aşkar etmişlər.
Oxşar qayda pozuntuları 4-cü texniki kateqoriya kimi təsnif edilmiş və 2018-ci ildə 31-ci Yol Əməliyyatlarının İdarə Edilməsi MMC tərəfindən inşa edilmiş 25 kilometrlik Daşkəsən-Əmirvan-Qabaqtəpə yolunda da qeydə alınıb. 2021-ci ilin may ayında aparılan araşdırma zamanı çoxsaylı çökmə, çatlar və səki zədələri aşkar edilib, yolun bəzi hissələri tamamilə işlək vəziyyətdə deyil. Bundan əlavə, suötürücü borunun, onun qanadlarının və platformasının quraşdırılması planlaşdırılsa da, bütün bu işlər başa çatdırılmayıb. 19 metr uzunluğunda və 11 metr enində olan tək aşırımlı körpüdə körpünün qanadları və konstruksiyanın aşağı sağ hissəsi tikilməyib. Yolun 22-ci kilometrindən sonra asfalt-beton örtüyü ümumiyyətlə döşənməyib.
Bu “yüksək keyfiyyətli” layihəni həyata keçirən podratçının rəhbəri Roman Əsgərov o zaman məsuliyyət daşımamışdı, lakin 2023-cü ildə vəzifəsindən azad edilmişdi.
Digər məlumatlara görə, 2021-ci ildə İsmayıllı rayonunda, eyni podratçı tərəfindən inşa edilən 13 kilometrlik Hacıhətəmli-Gideyli-Kürd Eldarbəyli yoluna baxış keçirilib. Yoxlama zamanı tikinti-quraşdırma işlərinin həcminin qəbul hesabatlarında göstərilən məlumatlara uyğun gəlmədiyi, suötürücü boruların tikintisinin isə standartlara və tikinti normalarına cavab vermədiyi aşkar edilib.
Oxşar mənzərə 2019-cu ildə inşa edilmiş 33 kilometr uzunluğundakı Quba-İdrisbulaq-Qasımqışlaq-Xaşpolad-Zərqava-Asperesti-Çayqışlaq yolunda da müşahidə olunur: yoxlamalar zamanı çoxsaylı çatlar, çuxurlar və çökmələr aşkar edilib.
Eyni podratçının digər layihəsi — Kürdəmir rayonunda, Bakı-Qazax magistral yoluna birləşən 14 kilometrlik Şilan-Qarasu yolu da cəmi iki il ərzində yararsız hala düşdü . 2021-ci ildə yolda çoxsaylı deformasiyalar, çatlar və çökmələr, tikinti pozuntuları və körpü konstruksiyasında ciddi qüsurlar aşkar edilmişdir.
Oxşar vəziyyət 2019-cu ildə inşa edilmiş 33 kilometrlik Quba-İdrisbulaq-Qasımqışlaq-Xaşpolad-Zərqava-Asperesti-Çayqışlaq yolunda da müşahidə olunur. Yoxlamalar zamanı çoxsaylı çatlar, çuxurlar və çökmə aşkar edilib. Yolun əsaslı təmirə və səthinin tamamilə dəyişdirilməsinə ehtiyac var. Podratçının məsuliyyətə cəlb edilib-edilmədiyi barədə heç bir məlumat yoxdur.
Regional internet mənbələri qeyd edir ki, 5-ci Yol İstismar İdarəsinin rəisi Gülağa Əliyev Saleh Məmmədovun ən yaxın adamlarından biri hesab olunur. Məmmədovun çoxsaylı villalarından biri Qubanın Geçreş kəndində, onun xaç atası, Xəzər Dəniz Gəmiçiliyinin keçmiş rəhbəri Rauf Vəliyevin villasının yanında yerləşir.
Ümumilikdə, sosial mediada yayılan məlumatlara görə, Saleh Məmmədovun Bakıda və ölkənin bölgələrində ən azı 20 villası var.
Saleh Məmmədovun digər adamları Əflatun Qasımov və Müseyib Həmzəyev hələ də AAYDA-da yüksək vəzifələr tuturlar.haqqin.az
