Gecə saat 01:12. Şəhər yatmışdı. Bir neçə saniyə sonra baş verən ikinci, daha güclü təkan isə Aşqabadı sözün əsl mənasında yerlə-yeksan etdi. Sovet hakimiyyətinin uzun müddət məlumatları məhdud saxlaması səbəbindən faciənin miqyası ilə bağlı rəqəmlər bu gün də mübahisəlidir.
1948-ci il oktyabrın 6-da Türkmənistanın paytaxtı Aşqabadda baş verən zəlzələ regionun ən ağır təbii fəlakətlərindən biri hesab olunur. Zəlzələnin gücü ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər səsləndirilir. Bəzi mənbələr təkanların gücünü Rixter şkalası üzrə 7, 8, hətta 9 bal kimi qiymətləndirir. Ölənlərin dəqiq sayı isə hələ də məlum deyil.
Məlumata görə, ilk təkan gecə saat 01:12-də baş verib. Bir neçə saniyə sonra daha güclü ikinci təkan qeydə alınıb.
Həmin vaxt Aşqabadda 130 mindən çox insan yaşayırdı. Şəhərin böyük hissəsinin dağıntıya çevrilməsi üçün cəmi bir neçə on saniyə kifayət edib.
Faciənin ağır nəticələrinin bir neçə əsas səbəbi vardı.
Aşqabadın inkişafı XIX əsrin sonlarında Rusiya imperiyasının bölgədə möhkəmlənməsi ilə sürətlənib. 1881-ci ildə İranla imzalanan Axal müqaviləsindən sonra ərazi Rusiya imperiyasının tərkibinə daxil edilib.
Kiçik Asxabad qalasında rus hərbi məntəqəsi yaradılıb və yaşayış məntəqəsi sonradan Xəzərarxası vilayətin inzibati mərkəzinə çevrilib. Bunun ardınca şəhər sürətlə böyüməyə başlayıb.
Lakin ərazinin seysmik xüsusiyyətləri ciddi təhlükə yaradırdı. Tarixi məlumatlara əsasən, həmin ərazidə əvvəllər də güclü zəlzələlər baş verib.
Buna baxmayaraq, 1948-ci ilə qədər şəhərdə inşa edilən binaların böyük əksəriyyəti güclü seysmik təkanlara davam gətirəcək standartlara uyğun deyildi.
Aşqabadda evlərin böyük hissəsi bişmiş və çiy kərpicdən tikilmişdi. Bu tip tikililərin tamamilə dağılması nəticəsində insanların sağ qalmasına imkan verən boşluqların yaranması daha çətin olur.
Zəlzələ zamanı binaların bir anda uçması insanların böyük hissəsinin dağıntılar altında qalmasına səbəb oldu.
Üstəlik, fəlakət gecə saatlarında baş vermişdi. İnsanların böyük əksəriyyəti evlərində və yuxuda idi. Bu amil də tələfatın kəskin artmasına səbəb oldu.
Zəlzələnin episentrinin şəhərə son dərəcə yaxın yerləşməsi isə dağıntıların miqyasını daha da ağırlaşdırdı.
Zəlzələdən sonra Aşqabadda xəsarət almayan tikilinin demək olar ki, qalmadığı bildirilir.
Ciddi zədələnməsinə baxmayaraq tamamilə uçmayan binaların sayı isə olduqca az idi. Dağıntıların miqyası Merkalli şkalası üzrə X – “ekstremal” səviyyə ilə qiymətləndirilir.
Lakin faciənin dəqiq statistikasını müəyyənləşdirmək son dərəcə çətindir. Bunun əsas səbəblərindən biri sovet hakimiyyətinin zəlzələ barədə məlumatları uzun müddət məhdudlaşdırması və fəlakətin miqyası ilə bağlı açıq məlumatların yayılmasına imkan verməməsi idi.
Aşqabadın özündə ölənlərin sayı ilə bağlı müxtəlif rəqəmlər mövcuddur.
Bəzi hesablamalara görə, şəhərdə 36-37 min nəfər həlak olub. Ətraf yaşayış məntəqələri də nəzərə alınanda tələfatın 50-100 min nəfər arasında olduğu ehtimal edilir.
Müasir Türkmənistanda isə daha yüksək – 176 min rəqəmi də səsləndirilir.
Beləliklə, Aşqabad zəlzələsinin qurbanlarının dəqiq sayı məsələsi bu gün də tarixçilər və tədqiqatçılar arasında mübahisəli olaraq qalır.
1948-ci il zəlzələsinin Türkmənistan tarixində daha bir xüsusi izi var.
İkinci Dünya müharibəsində həlak olmuş Atamurat Niyazovun ailəsi də faciədən xilas ola bilmədi. Onun həyat yoldaşı Qurbansoltan və iki oğlu – Niyazmurat və Məhəmmədmurad zəlzələ zamanı həlak oldular.
Ailənin yalnız ortancıl oğlu Saparmurat Niyazov sağ qaldı.
İllər sonra o, müstəqil Türkmənistanın ilk prezidenti oldu və ölkəni uzun müddət idarə edərək “Türkmənbaşı” adı ilə tanındı.
Beləliklə, 1948-ci il Aşqabad zəlzələsi yalnız on minlərlə insanın həyatına son qoyan təbii fəlakət kimi deyil, Türkmənistanın sonrakı siyasi tarixində də iz buraxan faciə kimi yadda qaldı.
Bir gecədə dağılan şəhərin dəqiq itkiləri isə aradan onilliklər keçməsinə baxmayaraq hələ də tam müəyyənləşdirilməyib.
