Bu gün dünyanın müxtəlif bölgələrində baş verən münaqişələri bir-birindən ayrı hadisələr kimi təhlil etmək ümumi mənzərəni dolğun şəkildə görməyə imkan vermir. Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdə İran ətrafında yaranmış qarşıdurma, Qırmızı dəniz və Hörmüz boğazında gərginlik, Sakit okeanda Çin–ABŞ rəqabəti, Rusiya ilə Yaponiya arasında Kuril adaları ilə bağlı mübahisə əslində fərqli xarakterli hadisələr kimi deyil, daha geniş geosiyasi prosesin ayrı-ayrı təzahürləri kimi başa düşülməlidir. Qlobal qarşıdurmaların əksəriyyətində ABŞ ya birbaşa, ya da dolayı şəkildə iştirak edir.
Öncə qlobal miqyasda baş verən geostrateji qarşıdurmalara və bunlardan qaynaqlanan regional münaqişələrə qısa nəzər salaq. Amma qarşılaşacağımız paradoksal hadisələrə də xüsusi diqqət yetirməliyik ki, ümumiləşdirmə apararkən səbəb-nəticə ardıcıllığı pozulmasın.
Məlumdur ki, Qərb dünyası ABŞ, Kanada, Avropa ölkələri, Avstraliya və Yeni Zelandiyanı əhatə edən geniş siyasi-iqtisadi və təhlükəsizlik məkanı kimi anlaşılır. Yaponiya və Cənubi Koreya da təhlükəsizlik və siyasi baxımdan bu sistemin mühüm hissəsinə çevriliblər. Ancaq son dövrlərdə xarici siyasət məsələlərində ABŞ-ın həm Avropa müttəfiqləri, həm də Kanada ilə fikir ayrılıqları dərinləşir. Bu isə öz növbəsində Transatlantik ittifaqın əvvəlki kimi yekdil olmadığını göstərir.
Digər tərəfdə isə Çin, Rusiya, İran və Şimali Koreya arasında yaxınlaşmanın gücləndiyinin şahidi oluruq. Onlar Qərb dünyasından fərqli olaraq, öz aralarındakı tarixi və strateji fikir ayrılıqlarını, ən azı indilik, ikinci plana keçirərək Qərbin təsirini məhdudlaşdırmağa yönəlmiş geosiyasi tərəfdaşlıq şəbəkəsi formalaşdırmağa çalışırlar.
Sözügedən prosesdə “Qlobal Cənub” ölkələrinin mövqeyi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Hindistan, Braziliya, Səudiyyə Ərəbistanı, Pakistan, Misir, Türkiyə, İndoneziya və digər ölkələr müxtəlif məsələlərdə həm Qərblə, həm də Çin və Rusiya ilə əməkdaşlıq edirlər. Onların əsas məqsədlərindən biri öz strateji müstəqilliklərini qorumaq, böyük güclər arasında rəqabətdən milli maraqları naminə maksimum faydalanmaq və heç bir blokdan tam asılı vəziyyətə düşməməkdir.
Vladimir Putinin bu yaxınlarda Kuril adalarına səfər etməsi və bunun ardınca Rusiya–Yaponiya münasibətlərində gərginliyin artması da yuxarıda qeyd olunan ümumi geostrateji mübarizənin elementlərindən biri kimi dəyərləndirilə bilər. Putin 13 avqust 2026-cı ildə İturup adasına səfər edib. Bu, Rusiya prezidentinin mübahisəli Cənubi Kuril adalarına ilk səfəri kimi təqdim olunub. Yaponiya səfərə kəskin etiraz edib, Moskva isə adalar üzərində suverenliyini bir daha vurğulayıb.
Kremldə Yaponiyanın bu səfərə etiraz edəcəyini, şübhəsiz ki, əvvəlcədən bilirdilər. Yaponiya uzun illərdir Cənubi Kuril adaları – Hokkaidoya yaxın dörd ada, yəni İturup, Kunaşir, Şikotan və Habomai adaları – üzərində ərazi iddiasını davam etdirir və onları “Şimal əraziləri” adlandırır. Rusiya isə həmin əraziləri Cənubi Kuril adaları kimi öz suveren ərazisi hesab edir. İkinci Dünya müharibəsinin sonundan etibarən davam edən bu mübahisə iki ölkə arasında sülh müqaviləsinin imzalanmasına da mane olan əsas məsələlərdən biridir.
Kuril adalarının əhəmiyyəti yalnız ərazi mübahisəsi ilə məhdudlaşmır. Bu adalar Oxot dənizinə çıxışa və Rusiyanın Sakit okeandakı hərbi-strateji mövqeyinə mühüm təsir göstərir. Kuril adaları silsiləsi Rusiyanın Sakit okean donanmasının fəaliyyət imkanları, dəniz yollarına nəzarət və regionun təhlükəsizlik arxitekturası baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Buna görə də məsələni yalnız Rusiya–Yaponiya ikitərəfli mübahisəsi kimi qiymətləndirmək kifayət deyil; burada ABŞ, Çin və ümumilikdə Asiya-Sakit okean regionundakı güc balansı da nəzərə alınmalıdır.
Çin də bu məsələdə Rusiyanın mövqeyinə yaxın mövqe nümayiş etdirir. Pekin İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış beynəlxalq ərazi düzəninin birtərəfli şəkildə dəyişdirilməsinə qarşı olduğunu bildirir. Lakin burada mühüm hüquqi məqamı da qeyd etmək lazımdır: 1943-cü il Qahirə Bəyannaməsi və 1945-ci il Potsdam Bəyannaməsi Yaponiyanın müharibə nəticəsində əldə etdiyi ərazilərlə bağlı ümumi prinsiplər müəyyən etsə də, onların hər biri ayrıca sülh müqaviləsi və ya müasir mənada sərhəd müqaviləsi deyil. Buna görə həmin sənədlərə istinad etməklə Kuril adaları üzərində müasir suverenlik məsələsini avtomatik olaraq həll olunmuş hesab etmək hüquqi baxımdan düzgün olmaz.
Ola bilər, Putin Yaxın Şərqdə geostrateji mübarizə aparan ABŞ-ın yeni münaqişə ocağının yaranmasını istəmədiyini və bu səbəbdən Vaşinqtonun Rusiya ilə müəyyən məsələlərdə danışıqlara getməyə məcbur qalacağını düşünür. Eyni zamanda, Moskva ABŞ-ın yeni sanksiya mexanizmlərinin Rusiya iqtisadiyyatına mümkün təsirlərini də nəzərə alır.
Amma Putinin bu taktikası əks effekt də verə bilər. Yaponiya nəhəng iqtisadi və texnoloji gücə malikdir və təhlükəsizlik siyasətində daha fəal mövqe tutması Asiya-Sakit okean regionunda yeni hərbi-siyasi balansın yaranmasına səbəb ola bilər. ABŞ isə Yaponiyanın əsas təhlükəsizlik tərəfdaşı olaraq qalır. Bu baxımdan Kuril məsələsinin kəskinləşməsi yalnız Moskva–Tokio münasibətlərini deyil, ABŞ–Yaponiya təhlükəsizlik ittifaqını və ümumilikdə regiondakı güc balansını da təsirləndirə bilər.
Rusiya və Çin hazırda strateji tərəfdaş kimi çıxış etsələr də, onların maraqları bütün istiqamətlərdə üst-üstə düşmür. Xüsusilə Rusiyanın Uzaq Şərqi gələcəkdə iki ölkə arasında potensial strateji rəqabət mənbəyi kimi nəzərdən keçirilə bilər. XIX əsrdə Çinlə Rusiya imperiyası arasında bağlanmış Aygun müqaviləsi (1858) və Pekin Konvensiyası (1860) nəticəsində böyük ərazilərin Rusiyanın nəzarətinə keçməsi Çin tarixşünaslığında uzun müddət “qeyri-bərabər müqavilələr” kontekstində qiymətləndirilib.
Lakin burada da tarixi vəziyyətlə bugünkü hüquqi reallığı bir-birindən ayırmaq lazımdır. Çin hazırda Rusiyanın ərazi bütövlüyünü rəsmi olaraq tanıyır və iki ölkə arasında sərhəd məsələsi hüquqi baxımdan həll edilmiş hesab olunur. Buna görə “Çinin Rusiya ərazilərinə olan iddialarını təxirə salması” fikri daha çox geosiyasi ehtimal kimi təqdim edilə bilər, təsdiqlənmiş dövlət siyasəti kimi yox.
Bununla belə, Rusiya Uzaq Şərqinin gələcək iqtisadi və demoqrafik inkişafı məsələsi Moskva üçün strateji əhəmiyyət daşıyır. Çin iqtisadiyyatının miqyası və Rusiya Uzaq Şərqi ilə artan iqtisadi əlaqələr bəzi analitiklər tərəfindən uzunmüddətli potensial asılılıq riski kimi qiymətləndirilir. Lakin “Çin Rusiyanın ərazilərini demoqrafik və iqtisadi baxımdan mənimsəyir” kimi qəti hökmü fakt kimi deyil, analitik yanaşma kimi təqdim etmək daha düzgündür.
Ümumiyyətlə, Putinin son dövrlərdəki təhdidvari və daha sərt davranışının mühüm səbəblərindən birini Donald Tramp administrasiyasının İrana qarşı yürütdüyü ziddiyyətli və dəyişkən siyasətdə də axtarmaq mümkündür.
Əgər İran ətrafında baş verənlərə diqqətlə baxsaq, həqiqətən paradoksal mənzərə ilə qarşılaşarıq. Bir tərəfdən Donald Tramp Hörmüz boğazı üzərində ABŞ nəzarətinin genişləndirilməsi və hətta boğazın ABŞ ərazisi elan edilməsi barədə fikirlər səsləndirib. Tramp 17 avqustda da bu istiqamətdə açıqlamalar verib. Digər tərəfdən, ABŞ maliyyə naziri Skott Bessent İrana qarşı “tarixdə görünməmiş” sərt iqtisadi təzyiq tədbirlərinin tətbiq ediləcəyini bildirib. ABŞ administrasiyası hazırda İranın neft ixracına, maliyyə şəbəkələrinə və sanksiyalardan yayınma mexanizmlərinə qarşı təzyiqi artırır.
ABŞ administrasiyasının mövqeyində başqa bir paradoks da meydana çıxır: Vaşinqton bir tərəfdən İranı iqtisadi və hərbi baxımdan sıxışdırmağa çalışır, digər tərəfdən isə qlobal enerji və logistika sistemində yaranan böhranın ABŞ və müttəfiqlərinin öz iqtisadiyyatlarına vurduğu zərəri nəzərə almağa məcburdur. Hörmüz boğazı yalnız İran üçün deyil, Çin, Yaponiya, Hindistan, Cənubi Koreya və digər böyük enerji idxalçıları üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. ABŞ administrasiyasının özünün açıqlamalarında da boğazın Asiya ölkələri üçün əhəmiyyətinin xüsusilə böyük olduğu vurğulanır.
Bu mənzərəni daha da mürəkkəbləşdirən məsələ region ölkələrinin davranışıdır. Məsələn, Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin İranla münasibətləri barədə müxtəlif məlumatlar yayılıb. Lakin BƏƏ-nin İranın dondurulmuş aktivlərinin bir hissəsini təyyarələrlə Tehrana və Kərəcə daşıması və bunun Hörmüz boğazından keçid üçün İrandan icazə almaq məqsədi daşıması barədə iddiaların etibarlı və müstəqil şəkildə təsdiqlənmiş sübutu olmadan bu məlumatları fakt kimi təqdim etmək düzgün deyil. Əksinə, belə xəbərlər regional informasiya müharibəsinin və müxtəlif maraq qruplarının təbliğatının bir hissəsi də ola bilər.
Məsələ burasındadır ki, ABŞ-ın İrana qarşı iqtisadi təzyiqinin miqyası artır. Vaşinqton İranın neft və gəmiçilik sektorunda sanksiyalardan yayınma şəbəkələrinə qarşı yeni tədbirlər tətbiq edir. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin iyul ayında açıqladığı son sanksiya tədbirlərindən biri İranın neft ixracı və beynəlxalq gəmiçilik şəbəkəsi ilə əlaqəli 50-dən çox şəxs, qurum və gəmini əhatə edib.
Baş verənlər fonunda Rusiya və Çin də İranla münasibətlərini davam etdirirlər. Bu münasibətlər yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmır; enerji, diplomatiya, iqtisadi əlaqələr və müxtəlif texnoloji sahələrdə əməkdaşlıq da mövcuddur. Lakin burada da “hərbi dəstəyin hansı həcmdə və hansı sistemlər üzrə həyata keçirildiyi” məsələsində yalnız rəsmi və etibarlı mənbələrə əsaslanmaq lazımdır.
Yaxın Şərqdəki digər paradoks Yəməndəki husilərin – “Ənsarullah” hərəkatının illər ərzində regional təhlükəsizlik sisteminə meydan oxumasıdır. Yəmənin dünyanın ən yoxsul ölkələrindən biri olmasına baxmayaraq, husilər regional münaqişələr nəticəsində əhəmiyyətli hərbi imkanlar əldə ediblər və raketlərdən və pilotsuz uçuş aparatlarından istifadə etməklə Səudiyyə Ərəbistanına, İsrailə və Qırmızı dənizdəki beynəlxalq gəmiçiliyə ciddi təhlükə yarada bilirlər.
Bu təhlükənin miqyası son hadisələrdə də özünü göstərir. 2026-cı ilin iyulunda husilər Səudiyyə Ərəbistanının Yanbu və Cizan şəhərlərində “Saudi Aramco” ilə əlaqəli obyektlərə raket və dron hücumları həyata keçirdiklərini bildiriblər. Avqustun 20-də isə husilər Nəcran hava limanındakı bir obyektə və “Aramco”nun Nəcran obyektinə iki dron hücumu həyata keçirdiklərini açıqlayıblar. Lakin son hücumlarla bağlı Səudiyyə Ərəbistanı tərəfi həmin məlumatları dərhal təsdiqləməyib.
Maraqlıdır, görəsən, İrandan coğrafi baxımdan xeyli uzaqda yerləşən bu ərazidə Səudiyyə Ərəbistanı, ABŞ və İsrailin regional maraqlarına meydan oxuya bilən belə bir hərbi-siyasi güc necə meydana gəlib? Buna niyə uzun müddət imkan verilib?
Əslində, bu sualın cavabı Yaxın Şərqdəki münaqişələrin yalnız ayrı-ayrı dövlətlər arasındakı qarşıdurmadan ibarət olmadığını göstərir. Yəmən, Qırmızı dəniz, Babül-Məndəb boğazı, İran və Hörmüz boğazı vahid regional təhlükəsizlik sisteminin bir-biri ilə əlaqəli elementlərinə çevrilib. Bir regiondakı qarşıdurma digər regiondakı enerji, logistika və təhlükəsizlik problemlərini birbaşa təsirləndirir.
Nəhayət, bütün bunların fonunda Rusiya–Ukrayna müharibəsini ümumi proseslərin əsas kulminasiya məqamlarından biri hesab edə bilərik. Bu müharibəyə ABŞ-ın, Avropanın, Rusiyanın, Çinin və digər dövlətlərin təhlükəsizlik və geosiyasi maraqları kontekstindən yanaşmaqla yanaşı, Sakit okean regionunda, Yaxın Şərqdə, Afrika və hətta Latın Amerikasında gedən proseslərdən də ayrı baxmamalıyıq.
Bütün bu hadisələrin ortaq cəhətlərindən biri ondan ibarətdir ki, İkinci Dünya müharibəsindən sonra formalaşmış beynəlxalq hüquqi və siyasi düzənin mühüm elementləri getdikcə daha çox mübahisə predmetinə çevrilir. Söhbət yalnız ayrı-ayrı müqavilələrin formal şəkildə ləğv edilməsindən getmir. Əsas məsələ dövlətlərin həmin sənədlərin yaratdığı siyasi və təhlükəsizlik öhdəliklərini necə şərh etməsi, hansı hallarda onlara əməl etməsi və hansı hallarda həmin razılaşmaların artıq öz maraqlarına cavab vermədiyini bəyan etməsidir.
Bu baxımdan Rusiya–Ukrayna müharibəsi, Yaxın Şərqdəki qarşıdurmalar, Kuril adaları ətrafında Rusiya–Yaponiya mübahisəsi, Tayvan məsələsi və Sakit okeanda Çin–ABŞ rəqabəti arasında müəyyən paralellər aparmaq mümkündür. Bu proseslərin hər birində ərazi bütövlüyü, suverenlik, təhlükəsizlik təminatları, beynəlxalq müqavilələr və müharibədən sonrakı düzənin legitimliyi kimi məsələlər yenidən gündəmə gəlir.
Qlobal miqyasda yaşananları “Soyuq müharibə”nin sadə təkrarı kimi təsəvvür etmək kökündən yanlışdır. Çünki XXI əsrin dünyasında iqtisadi qarşılıqlı asılılıq daha böyükdür. Dövlətlər eyni vaxtda bir-birinə həm rəqib, həm də tərəfdaş ola bilirlər. Çin ABŞ-ın strateji rəqibi olduğu halda, iki ölkənin iqtisadi əlaqələri tamamilə kəsilmiş deyil. Rusiya ilə Avropa arasında siyasi münasibətlər kəskin pisləşsə də, enerji, ticarət və logistika məsələlərinin yaratdığı qarşılıqlı asılılıqlar uzun müddət sistemin mühüm hissəsi olub. Hindistan isə eyni zamanda ABŞ-la strateji tərəfdaşlıq edir, Rusiya ilə hərbi və enerji əlaqələrini saxlayır, Çinlə rəqabət aparır və Qlobal Cənub daxilində öz mövqeyini gücləndirməyə çalışır.
Məhz bu səbəbdən bugünkü geosiyasi sistemi ikiqütblü “Qərb–Şərq” qarşıdurmasına endirmək düzgün deyil. Hazırda daha çox çoxmərkəzli, lakin qeyri-sabit və dəyişkən beynəlxalq sistem formalaşır. Bu sistemdə dövlətlər daimi müttəfiqdən daha çox, konkret məsələlər üzrə tərəfdaş kimi çıxış edə bilirlər.
Hazırda beynəlxalq analitikləri belə bir sual düşündürür: görəsən, qlobal iqtisadi qarşılıqlı asılılıq səbəbindən böyük güclər balanslaşdırılmış beynəlxalq sistemə keçəcəklər, yoxsa dünya uzunmüddətli və daha təhlükəli qlobal qarşıdurma mərhələsinə daxil olacaq?
Balanslaşdırılmış beynəlxalq sistemə keçid yeni dünya nizamına yol açmalıdır. Onun hansı şərtlər daxilində qurulması hələlik bəlli deyil. Çünki Soyuq müharibə dövründən fərqli olaraq, bugünkü beynəlxalq sistem daha mürəkkəbdir və ümumi razılaşmanın əldə edilməsi daha da çətinləşib.
Əslində, ABŞ-ın son dövrlərdəki bəzən ziddiyyətli və sürətlə dəyişən siyasi gedişləri də qlobal sistemdə baş verən transformasiyanın bir hissəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Donald Trampın İran siyasətində bir tərəfdən hərbi və iqtisadi təzyiqi artırması, digər tərəfdən danışıqlar imkanını tamamilə bağlamaması, müttəfiqlərdən daha çox maliyyə və təhlükəsizlik məsuliyyəti tələb etməsi və beynəlxalq münasibətlərdə daha çox birtərəfli qərarlara üstünlük verməsi klassik diplomatik yanaşmadan fərqli model formalaşdırır. İranla bağlı son həftələrdə Vaşinqtondan gələn ziddiyyətli mesajlar da bu qeyri-müəyyənliyi artırıb.
Bu siyasəti “idarəolunan xaos” kimi qiymətləndirənlər də var. Lakin burada ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çünki hər bir ziddiyyətli qərarı əvvəlcədən hazırlanmış vahid planın nəticəsi hesab etmək doğru olmaz. Bəzən belə qərarlar dəyişən geosiyasi və iqtisadi şəraitə operativ reaksiya, daxili siyasi təzyiqlər və danışıqlarda üstünlük əldə etmək cəhdi də ola bilər.
Lakin nəticə etibarilə bir həqiqət getdikcə daha aydın görünür: İkinci Dünya müharibəsindən sonra yaradılmış beynəlxalq sistem öz əvvəlki formasında artıq fəaliyyət göstərmir. Bu, həmin sistemin tamamilə dağıldığı anlamına gəlmir. Əksinə, BMT, beynəlxalq hüquq, çoxtərəfli müqavilələr və kollektiv təhlükəsizlik mexanizmləri hələ də mövcuddur. Ancaq onların effektivliyi və siyasi çəkisi barədə suallar getdikcə artır.
Dünya yeni bir mərhələyə daxil olur. Bu mərhələnin əsas xüsusiyyəti təkcə ABŞ ilə Çin, yaxud Qərblə Rusiya arasında rəqabət deyil. Əsas dəyişiklik ondan ibarətdir ki, dövlətlər artıq mövcud beynəlxalq qaydaları sadəcə qəbul etməkdən daha çox, həmin qaydaların öz maraqlarına uyğun şəkildə yenidən şərh edilməsinə və dəyişdirilməsinə çalışırlar.
Bu baxımdan qarşıdakı illərin əsas geosiyasi mübarizəsi yalnız ərazilər və resurslar uğrunda deyil, beynəlxalq qaydaları kimin müəyyən edəcəyi uğrunda mübarizə olacaq.
Dünya ya böyük güclərin qarşılıqlı asılılığı nəzərə alaraq yeni balans mexanizmləri yaradacaq, ya da mövcud ziddiyyətlər daha uzunmüddətli və təhlükəli qarşıdurmalara çevriləcək. Hazırkı mənzərə isə hələlik birinci ssenarinin deyil, məhz qeyri-müəyyənliyin üstünlük təşkil etdiyini göstərir.“AzPolitika.info”
