İran parlamentində spiker Məhəmməd Baqir Qalibafın ölkənin danışıqlar heyətinə rəhbərlikdən və Çinlə əlaqələrin koordinasiyasına dair məsuliyyətdən istefa verməsi tələbi Tehrandakı hakimiyyət daxilində gedən proseslərlə bağlı yeni suallar yaradıb.
Parlamentin deputatı Məhəmmədtəqi Nəqdəli parlamentin iclasında Qalibafa müraciət edərək onun danışıqlar və Çinlə əlaqələr üzrə əlavə vəzifələrdən istefa verib əsas diqqətini parlamentin idarə olunmasına yönəltməsinin daha məqsədəuyğun olduğunu bildirib. İran mediasında yayılan məlumatlara görə, Nəqdəlinin əsas arqumenti Qalibafın üzərinə həddindən artıq çox funksiyanın düşməsi və bunun parlamentin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərməsidir.
Lakin məsələni yalnız “iş yükünün çoxluğu” ilə izah etmək kifayət qədər inandırıcı görünmür. Çünki Qalibaf son aylarda İranın daxili siyasi sistemində parlament spikerindən daha geniş rol oynamağa başlayıb. O, ABŞ-la danışıqlar prosesində İran nümayəndə heyətinə rəhbərlik edib və eyni zamanda Çin istiqamətində xüsusi koordinasiya funksiyası daşıyıb. May ayında İran parlamentinin media mərkəzi Qalibafın danışıqlar heyətinin rəhbəri və Çin məsələləri üzrə xüsusi nümayəndə kimi fəaliyyətini davam etdirdiyini xüsusi olaraq vurğulamışdı.
Qalibaf niyə hədəfdədir?
Qalibafın mövqeyini zəiflətmək cəhdlərinin arxasında bir neçə amilin dayandığını ehtimal etmək olar.
Birinci amil xarici siyasət və danışıqlar məsələsidir. Qalibaf son aylarda İranın ABŞ-la təmaslarında ən görünən siyasi fiqurlardan birinə çevrilib. O, danışıqları hərbi güc və “müqavimət” siyasətinin davamı kimi təqdim etsə də, danışıqların özündə iştirak etməsi onu kompromis və razılaşma tərəfdarı olan siyasi xəttə yaxınlaşdırıb.
Bu isə İranın daha radikal mühafizəkar dairələrində narazılıq yarada bilər. İyul ayında Qalibaf və Prezident Məsud Pezeşkiana qarşı sərt ittihamların səsləndirilməsi, xüsusilə ABŞ-la əldə edilmiş razılaşma ətrafında mühafizəkar düşərgə daxilində fikir ayrılıqlarının dərinləşdiyini göstərirdi. Bəzi ultra-mühafizəkar dairələr Qalibaf və Pezeşkianı hakimiyyətin ənənəvi xəttindən kənara çıxmaqda ittiham edirdilər.
İkinci amil Qalibafın siyasi çəkisinin artmasıdır.
Qalibafın siyasi karyerası İranın həm təhlükəsizlik, həm hərbi, həm də mülki idarəçilik strukturları ilə bağlıdır. O, keçmiş İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusunun komandiri, Tehran meri və prezidentliyə namizəd olub. 2026-cı ildə İranın siyasi rəhbərliyində baş verən itkilər fonunda onun əhəmiyyəti daha da artıb. Reuters mart ayında Qalibafın müxtəlif hakimiyyət qrupları – siyasi, təhlükəsizlik və ruhani elitalar arasında mühüm əlaqələndirici fiqura çevrildiyini yazırdı.
Belə şəraitdə onun parlament spikeri olmaqla yanaşı, xarici siyasət və danışıqlar prosesində də mühüm rol oynaması müəyyən dairələrdə potensial siyasi rəqib obrazının yaranmasına səbəb ola bilər.
Burada əsas faktor Möctəba Xameneidir?
İranın siyasi sistemində ən mühüm dəyişiklik 2026-cı ilin martında Əli Xameneinin ölümündən sonra baş verib. Onun oğlu Möctəba Xamenei yeni ali rəhbər seçilib. Lakin yeni rəhbərin uzun müddət ictimaiyyət qarşısında görünməməsi hakimiyyət daxilində real qərarların kim tərəfindən və hansı mexanizmlə qəbul edilməsi barədə suallar yaradıb.
Reuters-in avqustun 9-da yaydığı məlumata görə, Prezident Məsud Pezeşkian iyulun sonlarında Möctəba Xamenei ilə görüşüb. Bununla yanaşı, yeni ali rəhbərin ictimai görünməməsi və onun sağlamlığı ilə bağlı qeyri-müəyyənliklər davam edir.
Bu fonda Qalibaf məsələsinə daha geniş hakimiyyət mübarizəsinin bir hissəsi kimi baxmaq mümkündür.
Burada ehtiyatlı olmaq lazımdır: Qalibafa qarşı konkret hücumların birbaşa Möctəba Xameneinin göstərişi ilə təşkil edildiyini təsdiqləyən açıq sübut yoxdur. Lakin Qalibafın siyasi və diplomatik çəkisinin artması onun yeni hakimiyyət arxitekturasında hansı mövqedə dayanacağı məsələsini əhəmiyyətli edir.
İranda son aylarda hakimiyyətin daxilində daha dərin struktur dəyişiklikləri müşahidə olunur.
Bir tərəfdə Prezident Pezeşkian və parlament spikeri Qalibaf kimi sistem daxilində daha praqmatik mövqelər tutan siyasi fiqurlar dayanır. Digər tərəfdə isə təhlükəsizlik strukturları, İnqilab Keşikçiləri Korpusuna yaxın dairələr və daha sərt mühafizəkar qruplar var.
Bu qarşıdurmanın əsas mövzularından biri ABŞ-la münasibətlər və danışıqların gələcəyidir. Qalibaf danışıqları tamamilə rədd etmir, lakin onları hərbi gücün davamı kimi təqdim edir. O, iyunda diplomatiya ilə hərbi gücün bir-birinə zidd olmadığını, əksinə, bir-birini tamamladığını bildirmişdi.
Digər tərəfdən, İranın təhlükəsizlik aparatında son dəyişikliklər də diqqət çəkir. Financial Times-ın avqustun 10-da yazdığına görə, İnqilab Keşikçiləri Korpusunun keçmiş komandanlarından Möhsün Rzai Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi təyin edilib. Bu dəyişiklik Möctəba Xameneinin hərbi və təhlükəsizlik strukturları üzərində nəzarəti möhkəmləndirməsi kimi qiymətləndirilir.
Bu baxımdan Qalibafın danışıqlar prosesindən kənarlaşdırılması tələbi sadəcə parlamentdaxili texniki məsələ deyil, hakimiyyətin xarici siyasət və təhlükəsizlik qərarlarının hansı mərkəzdə cəmləşəcəyi uğrunda mübarizənin göstəricisi də ola bilər.
Nəqdəlinin çıxışı nə deməkdir?
Məhəmmədtəqi Nəqdəli parlamentdə Qalibafdan danışıqlar və Çin istiqamətindəki vəzifələrindən istefa verməsini istəyib. Maraqlıdır ki, tələb Qalibafın parlament spikerliyindən getməsi deyil, məhz onun parlamentdən kənar əlavə funksiyalarının məhdudlaşdırılması ilə bağlıdır.
Bu detal mühümdür.
Çünki belə yanaşma Qalibafın siyasi sistemdən çıxarılmasını deyil, onun səlahiyyət dairəsinin daraldılmasını nəzərdə tutur. Başqa sözlə, məqsəd Qalibafı tamamilə sıradan çıxarmaqdan daha çox onun xarici siyasət və danışıqlar prosesində artan təsirini məhdudlaşdırmaq ola bilər.
Bu da İran elitasında “Qalibaf hansı səviyyəyə qədər yüksələ bilər?” sualının artıq real siyasi əhəmiyyət daşıdığını göstərir.
Qalibafın gələcəyi necə görünür?
Hazırkı mərhələdə üç mümkün ssenarini qeyd etmək istərdim.
Birinci ssenari – Qalibaf geri çəkilir.
O, danışıqlar və Çinlə koordinasiya funksiyalarından imtina edərək parlament spikeri kimi qalır. Bu halda hakimiyyət daxilindəki daha sərt dairələr onun siyasi təsirini müəyyən qədər məhdudlaşdırmış olacaqlar.
İkinci ssenari – Qalibaf mövqeyini qoruyur.
Əgər onun arxasında kifayət qədər güclü siyasi və təhlükəsizlik dayaqları varsa, Nəqdəlinin çıxışı fərdi deputat təşəbbüsü olaraq qalacaq. May ayında da Qalibafın danışıqlar heyətinin rəhbərliyindən getməsi barədə yayılan xəbərlər İran parlamentinin media mərkəzi tərəfindən qəti şəkildə təkzib edilmişdi.
Üçüncü və daha mühüm ssenari – kompromis.
Qalibaf müəyyən xarici siyasət funksiyalarını başqa strukturlara ötürə, lakin parlament spikeri kimi sistem daxilində mühüm mövqeyini saxlaya bilər. Bu, hakimiyyət daxilində müxtəlif qrupların açıq qarşıdurmadan qaçaraq təsir dairələrini yenidən bölüşdürməsi demək olar.
Nəqdəlinin Qalibafa istefa çağırışı təkbaşına İranda böyük siyasi böhranın başladığını sübut etmir. Lakin bu hadisə Tehranda hakimiyyət daxilində səlahiyyət bölgüsünün yenidən formalaşdığı bir dövrə təsadüf edir.
Qalibafın vəziyyətini xüsusilə həssas edən onun üç fərqli siyasi mərkəzə toxunan mövqeyidir: parlament, təhlükəsizlik elitası və xarici siyasət/danışıqlar kanalı.
Əsas sual artıq Qalibafın parlament spikeri kimi qalması deyil. Əsas sual budur: İranın yeni hakimiyyət arxitekturasında xarici siyasət və danışıqlar üzərində real siyasi nəzarət kimdə olacaq – Qalibafın rəhbərlik etdiyi siyasi qanadda, Prezident Pezeşkianın hökumətində, yoxsa Möctəba Xameneiyə yaxın təhlükəsizlik strukturlarında?
Son günlər təhlükəsizlik aparatında baş verən dəyişikliklər və Qalibafın əlavə səlahiyyətlərinin hədəfə alınması göstərir ki, bu sual artıq İran daxilindəki hakimiyyət mübarizəsinin mərkəzi məsələlərindən birinə çevrilir. Bununla belə, Qalibafa qarşı kampaniyanın konkret olaraq hansı siyasi qrup tərəfindən koordinasiya edildiyini söyləmək üçün hazırda kifayət qədər açıq dəlil yoxdur.
Bu səbəbdən Nəqdəlinin çıxışını Qalibafın istefası kimi deyil, onun siyasi təsir dairəsinin məhdudlaşdırılması istiqamətində ilk açıq siqnallardan biri kimi qiymətləndirmək daha əsaslı görünür.
Qoşqar Salmanlı
