Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski Rusiyanın beynəlxalq təcriddən tədricən çıxmağa başladığını düşünür. Onun sözlərinə görə, Vladimir Putin, Donald Tramp və Si Cinpin arasında gözlənilən üçtərəfli görüş Kreml rəhbərinin bu prosesini daha da sürətləndirə bilər.
Korrekt.az xəbər verir ki, Zelenski İtaliyanın “Corriere della Sera” qəzetinə müsahibəsində bildirib ki, Putinin təcriddən çıxması prosesi artıq başlayıb və qarşıdakı görüş bunun ilk nümunəsi deyil. Ukrayna lideri görüşün gündəliyində hansı məsələlərin olacağından xəbərsiz olduğunu desə də, Ukrayna ilə bağlı məsələlərin müzakirə ediləcəyi təqdirdə Kiyevlə məsləhətləşmələrin aparılacağına ümid etdiyini vurğulayıb.
Əslində, Zelenskinin narahatlığı yalnız bir görüşlə bağlı deyil. Məsələ Rusiyanın Qərblə münasibətlərində yeni diplomatik pəncərənin açılması və Moskvanın Ukrayna müharibəsinə görə üzləşdiyi siyasi təcridin zəifləməsi ehtimalıdır.
ABŞ dövlət katibi Marko Rubionun açıqlaması isə Vaşinqtonun məsələyə daha geniş prizmadan yanaşdığını göstərir.
Rubio “Fox News”a müsahibəsində ABŞ, Çin və Rusiyanı dünyanın ən güclü üç dövləti adlandıraraq, onların arasında dialoqun davam etdirilməsinin vacibliyini bildirib. Onun fikrincə, üç ölkənin hamısının nüvə silahına malik olması xüsusilə strateji sabitlik və nüvə silahlarına nəzarət məsələlərində birbaşa danışıqları zəruri edir.
Bu yanaşma ABŞ xarici siyasətində praqmatik məntiqə əsaslanır: rəqib ölkələrlə münasibətlərdə bütün kanalları bağlamaq əvəzinə, ən təhlükəli məsələlər üzrə dialoqu qorumaq.
Lakin burada ciddi ziddiyyət mövcuddur. Rusiya ilə illərdir müxtəlif səviyyələrdə dialoq aparılıb, buna baxmayaraq Moskvanın Ukraynaya qarşı müharibəsi dayanmayıb. Eyni zamanda Çin də ABŞ-la yüksək səviyyəli danışıqları davam etdirərkən hərbi və nüvə imkanlarını genişləndirir.
Bu isə mühüm sual yaradır: dialoq həqiqətən qarşıdurmanı azaldır, yoxsa böyük güclərə öz maraqlarını daha rahat irəlilətmək üçün əlavə diplomatik imkan verir?
Putin üçün Çin görüşünün xüsusi əhəmiyyəti
Vladimir Putin üçün Donald Tramp və Si Cinpinlə görüşün ayrıca siyasi əhəmiyyəti var.
Gözləntilərə görə, üç lider noyabrın 18–19-da Çinin Şençjen şəhərində keçiriləcək Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının sammiti çərçivəsində görüşə bilər.
Bu görüş Putinə Ukrayna müharibəsindən sonra formalaşmış diplomatik təcrid mənzərəsini dəyişdirmək üçün mühüm platforma verə bilər. Xüsusilə də Rusiya prezidentinin ABŞ-da keçiriləcək “Böyük iyirmilik” (G20) sammitində iştirak etməyəcəyi nəzərə alınarsa, Çin platforması Moskva üçün daha əhəmiyyətli görünür.
Trampın Putini G20 sammitinə dəvət etməsi də diqqət çəkən məqamdır. Lakin Moskva üçün Vaşinqtondakı görüşdən daha əlverişli siyasi məkanın Çin olması mümkündür. Pekin Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığını qoruyur və Putin burada Qərb ölkələrinin mümkün siyasi təzyiqindən daha az narahat ola bilər.
Donald Trampın Çin səfərində üçtərəfli görüşə qatılmağa hazır olduğunu bildirməsi Vaşinqtonun da bu formatı önəmli hesab etdiyini göstərir.
Ancaq ABŞ–Rusiya–Çin üçbucağında maraqların kəsişdiyi qədər ziddiyyətlər də böyükdür.
Vaşinqton üçün əsas məsələlərdən biri Rusiyanın Ukraynaya qarşı müharibəsidir. Çin isə Moskva ilə strateji tərəfdaşlığını qorumaqda davam edir. ABŞ və Çin arasında isə Tayvan, texnologiya, ticarət, Cənubi Çin dənizi və hərbi rəqabət kimi çoxsaylı problemlər mövcuddur.
Belə bir şəraitdə üç liderin eyni masa arxasında oturması mümkündür, lakin bundan konkret və uzunmüddətli razılaşmanın əldə olunacağını indidən söyləmək çətindir.
Cənubi Çin dənizi: dialoqla qarşıdurmanın eyni vaxtda davam etməsi
Üçtərəfli görüşün mümkünlüyü fonunda ABŞ və Çin arasında Cənubi Çin dənizində yeni gərginlik də diqqət çəkir.
Pekinin iddiasına görə, ABŞ hərbi gəmisi Çinin öz ərazisi hesab etdiyi adalardan birinə yaxınlaşıb və qanunsuz şəkildə Çin sularına daxil olub. Çin hava qüvvələrinin ABŞ gəmisinin hərəkətlərini izlədiyi bildirilib.
Çin Müdafiə Nazirliyi hadisəni Pekinin suveren hüquqlarına hörmətsizlik kimi qiymətləndirərək, bunun regional sülh və sabitliyə təhlükə yaratdığını açıqlayıb.
Filippin Müdafiə Nazirliyi isə ABŞ hərbi gəmisinin Çinin ərazisinə daxil olmadığını bildirib.
Bu ziddiyyət təsadüfi deyil. Cənubi Çin dənizində Çinlə Filippinin ərazi iddiaları üst-üstə düşür və ABŞ Filippinin əsas təhlükəsizlik tərəfdaşlarından biridir. Buna görə də Vaşinqtonun bölgədəki hərbi fəaliyyəti Pekin tərəfindən yalnız ABŞ–Çin münasibətləri kontekstində deyil, həm də Çin–Filippin ərazi mübahisəsi çərçivəsində qiymətləndirilir.
Beləliklə, qarşıdakı mümkün Putin–Tramp–Si görüşü dünyanın üç əsas güc mərkəzinin bir masa arxasında toplanması baxımından tarixi hadisə ola bilər.
Lakin diplomatik görüntü ilə real strateji nəticə arasında böyük fərq var.
ABŞ Rusiyanın Ukraynada müharibəni dayandırmasını istəyir. Rusiya Ukraynadakı mövqelərini qorumağa və beynəlxalq statusunu bərpa etməyə çalışır. Çin isə bir tərəfdən ABŞ-la münasibətlərdə gərginliyin idarə olunmasında maraqlıdır, digər tərəfdən Rusiya ilə strateji tərəfdaşlığını və özünün Asiya-Sakit okean regionundakı mövqelərini gücləndirir.
Üstəlik, Vaşinqton və Pekin arasında Cənubi Çin dənizində hərbi qarşıdurma riski qalmaqdadır.
Bu mənzərədə üçtərəfli dialoqun ən real nəticəsi konkret sülh sazişindən daha çox böyük güclər arasında birbaşa kommunikasiya kanallarının qorunması və müəyyən strateji məsələlər üzrə danışıqların davam etdirilməsi ola bilər.
Ukrayna üçün isə əsas risk ondan ibarətdir ki, böyük dövlətlər arasındakı diplomatik format genişləndikcə Kiyevin prosesdəki rolu arxa plana keçə bilər.
Zelenskinin narahatlığının kökündə də məhz bu dayanır: Ukrayna ilə bağlı qərarlar Kiyevin iştirakı olmadan müzakirə edilməməlidir.
Qarşıdakı görüş yalnız Ukrayna müharibəsinin taleyi ilə bağlı olmayacaq. Bu, eyni zamanda ABŞ–Rusiya–Çin münasibətlərində yeni balansın formalaşıb-formalaşmayacağının sınağı olacaq. Üç liderin eyni masa arxasında oturması asan görünə bilər, lakin onları eyni siyasi mövqeyə gətirmək bundan qat-qat çətindir.
Qoşqar Salmanlı
