Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğanın xarici siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri müxtəlif güc mərkəzləri arasında manevr imkanlarını qorumasıdır. Ankara eyni vaxtda NATO daxilində ABŞ və Avropa ilə işləyir, Rusiya ilə dialoqu davam etdirir, İranla münasibətləri tamamilə qoparmır, Yaxın Şərqdə isə Səudiyyə Ərəbistanı, Qətər və Pakistan kimi ölkələrlə strateji əlaqələr qurur.
Bu siyasətin yeni mərhələlərindən biri 7 avqustda Məkkədə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında imzalanmış Məkkə Ortaq Müdafiə Sazişidir. Saziş tərəflərdən birinə qarşı silahlı hücumu bütün tərəflərə qarşı hücum kimi qəbul edir və qarşılıqlı yardım mexanizmini nəzərdə tutur. Sənəddə hərbi imkan və qabiliyyətlərdən istifadə də mümkün dəstək vasitələri sırasında göstərilir.
Ancaq burada mühüm məqam var: sənədin mövcud mətni avtomatik olaraq Türkiyə ordusunun Yəmənə göndərilməsini nəzərdə tutmur. Əksinə, Hakan Fidan oktyabrın 8-də bildirib ki, saziş müdafiə xarakterlidir və Türkiyə başqa ölkənin ərazisinə hücum əməliyyatı aparmaq üçün əsgər göndərməyəcək. Bu açıqlama Ankara üçün “Səudiyyə Ərəbistanını müdafiə etmək”lə “Yəməndə husilərə qarşı müharibəyə qoşulmaq” arasında sərhədin qorunduğunu göstərir.
Məkkə Sazişinin Türkiyə parlamentində təsdiqi artıq real siyasi prosesə çevrilib. 20 oktyabrda sazişə dair qanun təklifi TBMM-yə təqdim edilib. Hazırda sənədin Xarici İşlər Komissiyasına nə vaxt göndəriləcəyi və müzakirələrin hansı təqvimlə aparılacağı dəqiq deyil.
Məhz bu mərhələ sazişin siyasi əhəmiyyətini artırır.
Çünki Ankara üçün məsələ yalnız Səudiyyə Ərəbistanına təhlükəsizlik dəstəyi verməkdən ibarət deyil. Türkiyə özünü Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasında əsas aktorlardan biri kimi təqdim edir. Məkkə mexanizmi bu baxımdan Ankaranın regional çəkisini artıran platformaya çevrilə bilər.
Sazişin imzalanmasından sonra proses də kifayət qədər sürətlə gedib. Avqustun 31-də İstanbulda üç ölkənin xarici işlər və müdafiə nazirləri, həmçinin baş qərargah rəislərinin iştirakı ilə Strateji Siyasi və Müdafiə Komitəsinin ilk toplantısı keçirilib. Sentyabrda isə tərəflərin hərbi rəhbərləri Səudiyyə Ərəbistanına mümkün dəstək məsələsini müzakirə ediblər. Oktyabrın 5-də Ər-Riyadda keçirilən fövqəladə toplantıda isə ittifaqın institusional strukturu və Səudiyyə Ərəbistanında yerləşdirilə biləcək hərbi imkanlar müzakirə olunub.
Bu mənzərədə Ərdoğanın qarşısında mühüm siyasi məsələ dayanır: Məkkə Sazişini kağız üzərində qalan siyasi deklarasiyadan real regional təhlükəsizlik mexanizminə çevirmək.
Burada Azərbaycan faktorunun ayrıca əhəmiyyəti var.
Sentyabrın 21-də Azərbaycan Nazirlər Kabinetinin 309 nömrəli qərarı ilə dövlət ümumtəhsil müəssisələrində şagird geyimləri ilə bağlı qaydalar dəyişdirildi. Qərarda müəyyən edilmiş məktəb formasının vahidliyini pozan və ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmədiyi bildirilir. Lakin sənədin özündə “hicab” və ya “başörtüsü” ifadəsi ayrıca yer almır.
Sonradan bəzi məktəblərdə hicablı şagirdlərin dərsə buraxılmaması barədə məlumatların yayılması məsələni daha geniş ictimai-siyasi müzakirəyə çevirdi.
Oktyabrın 12-də Ərdoğanın baş müşaviri Oktay Saral bu məsələyə açıq şəkildə münasibət bildirdi və hicablı şagirdlərin təhsil hüququnun məhdudlaşdırılmasını qəbuledilməz saydı. Bunun ardınca Türkiyədə hakim AKP-yə yaxın deputatların da məsələyə münasibət bildirməsi Ankara–Bakı xəttində yeni siyasi polemikanın yaranmasına səbəb oldu.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin rəhbərlik etdiyi Yeni Azərbaycan Partiyası isə oktyabrın 13-də Türkiyədən gələn bu reaksiyaları tənqid edərək, həssas məsələlərin siyasi manipulyasiya vasitəsinə çevrilməsinin iki ölkə arasındakı münasibətlərə xidmət etmədiyini açıqladı.
Burada bir detalı xüsusilə nəzərə almaq lazımdır: hicab mübahisəsinin Məkkə Sazişindən diqqəti yayındırmaq məqsədilə Türkiyə hakimiyyəti tərəfindən təşkil edildiyini təsdiqləyən açıq fakt yoxdur. Bu, siyasi təhlil və ehtimal kimi irəli sürülə bilər, lakin fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz.
Sualın əsas hissəsi də budur.
Azərbaycan–Türkiyə münasibətləri son illərdə “bir millət, iki dövlət” siyasi konsepsiyasının ən mühüm dayaqlarından birinə çevrilib. Buna görə məktəb geyimi və dini simvollar kimi həssas mövzuların Türkiyənin siyasi və dini mühitində müzakirəyə çıxarılması avtomatik olaraq daha geniş rezonans yaradır.
Üstəlik, bu mübahisə Türkiyənin öz daxilindəki dünyəvilik–mühafizəkarlıq qarşıdurmasının emosional tərəflərinə toxunur. Belə mövzular sosial şəbəkələrdə çox sürətlə böyüyür və xarici siyasətlə bağlı daha mürəkkəb məsələləri ikinci plana keçirə bilir.
Lakin bunun “hakimiyyət tərəfindən təşkil olunmuş siyasi yayındırma əməliyyatı” olduğunu demək üçün əlavə sübutlar lazımdır.
Daha real görünən ssenari budur: Ankara yaranmış siyasi gündəmin öz-özünə böyüməsinə imkan verib və bu, hakimiyyət üçün müəyyən mənada əlverişli nəticə yarada bilər. Çünki cəmiyyətin diqqəti dini-mədəni mübahisəyə yönəldikcə, Məkkə Sazişinin mümkün hərbi nəticələri ətrafında daha texniki və siyasi müzakirələrin miqyası nisbətən azalır.
Hadisələrin xronologiyası bu baxımdan diqqətçəkəndir:
7 avqust – Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan Məkkədə Ortaq Müdafiə Sazişini imzalayır. Saziş kollektiv çəkindirməni və tərəflərdən birinə silahlı hücumun hamısına qarşı hücum sayılmasını nəzərdə tutur.
21 sentyabr – Azərbaycanda məktəbli geyimləri ilə bağlı yeni qaydalar qüvvəyə minir. Qərarda hicab ayrıca qeyd olunmasa da, sonradan bu məsələ hicab mübahisəsinə çevrilir.
12–13 oktyabr – Türkiyədən Azərbaycandakı məktəb geyimi məsələsinə reaksiyalar artır. Oktay Saralın açıqlaması və AKP nümayəndələrinin mövqeyi Bakının sərt reaksiyasına səbəb olur. YAP Türkiyədən gələn müdaxilə xarakterli açıqlamaları tənqid edir.
19 oktyabr – Azərbaycan hüquq-mühafizə orqanlarının məlumatına görə, hakimiyyətə qarşı çağırışlar və dini radikalizm məzmunlu çıxışlarla bağlı yeddi Türkiyə vətəndaşı barəsində cinayət işi üzrə prosessual tədbirlər görülür və şəxslər təqsirləndirilən şəxs qismində cəlb edilirlər.
20 oktyabr – Məkkə Ortaq Müdafiə Sazişinin təsdiqinə dair qanun təklifi TBMM-yə təqdim edilir. Sənəd hələ Xarici İşlər Komissiyasına göndərilməyib və müzakirə tarixi müəyyənləşməyib.
Beləliklə, iki ayrı siyasi xətt – Azərbaycanla bağlı dini-mədəni mübahisə və Məkkə Sazişinin parlament prosesi – eyni vaxtda Türkiyə gündəminin mərkəzinə çıxıb.
Məsələyə yalnız hicab mübahisəsi prizmasından baxmaq mənzərənin əsas hissəsini görməmək deməkdir.
Əsl strateji məsələ Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyidir.
Husilərin hücumları Ər-Riyad üçün hava hücumundan müdafiə, elektron müharibə, kəşfiyyat və enerji infrastrukturlarının qorunmasını prioritetə çevirib. Türkiyə isə məhz bu sahələrdə ciddi imkanlara malikdir. Ankara artıq Səudiyyə Ərəbistanına yalnız siyasi tərəfdaş kimi deyil, müdafiə sənayesi və hərbi texnologiyalar sahəsində potensial strateji tərəfdaş kimi yanaşır.
Hakan Fidanın açıqlamalarında da bu istiqamət açıq görünür. O, Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanının müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi, xüsusilə hava hücumundan müdafiə və elektron müharibə sahələrində dəstək məsələsini müzakirə etdiyini bildirib.
Deməli, Ankara üçün ən əlverişli model Yəməndə birbaşa müharibəyə girmək yox, Səudiyyə Ərəbistanının öz ərazisini qorumaq qabiliyyətini artırmaqdır.
Bu model Türkiyəyə bir neçə üstünlük verir: Ankara regional təhlükəsizlikdə çəkisini artırır, müdafiə sənayesi üçün yeni imkanlar əldə edir, Səudiyyə Ərəbistanı ilə strateji münasibətləri dərinləşdirir və eyni zamanda Yəmən müharibəsinə birbaşa cəlb olunmaq riskini məhdudlaşdırır.
\Məkkə Sazişinin digər mühüm ölçüsü İrandır.
Sazişin rəsmi mətnində İranın və ya husilərin adı çəkilmir. Rəsmi Ankara da sənədin konkret ölkəyə qarşı yönəlmədiyini bildirir.
Lakin geosiyasi reallıq fərqlidir.
Səudiyyə Ərəbistanının əsas təhlükəsizlik narahatlıqlarından biri İranla əlaqəli regional silahlı qruplardır və husilərin hücumları bu problemin ən görünən nümunəsidir. Buna görə üçtərəfli müdafiə mexanizminin yaranması Tehranda diqqətlə izlənilir.
Burada Ərdoğanın siyasi manevr qabiliyyəti yenidən ortaya çıxır. Ankara bir tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyində rolunu artırır, digər tərəfdən İranla birbaşa qarşıdurmaya girməməyə çalışır.
Bu, Ərdoğanın regional siyasətinin klassik modelinə uyğundur: tərəf olmaq, amma qarşıdurmanın bütün xərclərini üzərinə götürməmək.
Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərində yaranan son gərginlik emosional müstəvidə daha da böyüsə, tərəflərin siyasi ritorikasının sərtləşməsi mümkündür. Belə vəziyyətdə Azərbaycan və Türkiyə cəmiyyətlərinin tarixi və mədəni bağlılığını ifadə edən simvolların yenidən gündəmə gətirilməsi də istisna deyil.
Amma burada da ehtiyatlı olmaq lazımdır.
Mövcud faktlar Ankara ilə Bakı arasında siyasi fikir ayrılığının yarandığını göstərir, lakin bunun strateji tərəfdaşlığın fundamental şəkildə sarsılması anlamına gəldiyini demək üçün əsas yoxdur. Əksinə, tərəflər arasında diplomatik kanallar açıq qalır və Türkiyə Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyi məsələsində uzunmüddətli strateji xəttini dəyişməyib.
Məkkə Sazişinin parlamentə təqdim edilməsi ilə Türkiyənin Yaxın Şərq siyasətində yeni mərhələ başlayır. Ərdoğan üçün məsələ sadəcə üç ölkə arasında müdafiə əməkdaşlığı yaratmaq deyil. Söhbət Türkiyənin **regional təhlükəsizlik sisteminin əsas sütunlarından birinə çevrilməsi** iddiasından gedir.
Azərbaycanla bağlı hicab mübahisəsi isə bu böyük geosiyasi prosesin fonunda ayrıca siyasi dinamika yaradıb. Onun qəsdən təşkil edildiyini təsdiqləyən fakt olmasa da, mübahisənin böyüməsinin Məkkə Sazişi ətrafındakı ictimai diqqəti müəyyən qədər bölməsi danılmaz siyasi nəticədir.
İndi əsas sual budur: TBMM Məkkə Sazişini hansı şərtlərlə təsdiqləyəcək və Ankara Səudiyyə Ərəbistanının müdafiəsində hansı səviyyəyə qədər gedəcək?
Əgər saziş ratifikasiya olunarsa, Türkiyənin rolu təkcə diplomatik dəstəkdən ibarət qalmaya bilər. Ankara hava hücumundan müdafiə, elektron müharibə, pilotsuz sistemlər, kəşfiyyat və hərbi-logistika imkanları vasitəsilə Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizlik arxitekturasında daha böyük pay sahibi ola bilər.
Bu isə Yaxın Şərqdə yeni reallıq yaradacaq: ABŞ əsas təhlükəsizlik təminatçısı olaraq qalsa da, Türkiyə artıq regionun təhlükəsizlik hesablamalarında kənar oyunçu deyil. Ankara getdikcə öz hərbi gücü, müdafiə sənayesi və siyasi manevr imkanları ilə ayrıca regional güc mərkəzinə çevrilir.
Qoşqar Salmanlı
