Husilərin Səudiyyə Ərəbistanında mülki və strateji infrastruktura qarşı hücumlarını artırması Ər-Riyadın təhlükəsizlik gündəliyini yenidən ön plana çıxarıb. 10-11 oktyabr tarixlərində Ər-Riyadın beynəlxalq hava limanına ardıcıl iki hücumun həyata keçirilməsi, nəticədə 12 nəfərin ölməsi və 300 nəfərin yaralanması barədə məlumatlar Səudiyyə Ərəbistanının hava hücumlarından müdafiə imkanlarının nə qədər vacib olduğunu göstərir.
Bu vəziyyətdə Ər-Riyadın avqust ayında Türkiyə və Pakistanla imzaladığı Məkkə Sazişinə verdiyi önəm daha da artır. Səudiyyə Ərəbistanı üçün əsas məsələ yalnız siyasi və diplomatik həmrəylik deyil, həm də real təhlükəsizlik imkanlarının formalaşdırılmasıdır. Bu baxımdan Türkiyə digər tərəfdaşlardan fərqli olaraq həm hərbi sənaye imkanlarına, həm də regional böhranların idarə olunması üzrə artan təcrübəyə malikdir.
Ankaranın üstünlüyü xüsusilə müdafiə texnologiyaları sahəsində özünü göstərir. Türkiyənin müasir pilotsuz uçuş aparatları, elektron müharibə sistemləri və müxtəlif hava hücumundan müdafiə texnologiyaları üzrə imkanlarının genişlənməsi onu Yaxın Şərqdə mühüm təhlükəsizlik aktorlarından birinə çevirib. Türkiyə artıq yalnız NATO çərçivəsində fəaliyyət göstərən ölkə deyil, müxtəlif regional böhranlarda öz hərbi-siyasi imkanlarından istifadə edə bilən müstəqil güc mərkəzi kimi çıxış edir.
Bu mənada Məkkə Sazişi Ankaranın regional rolunu daha da genişləndirə bilər. Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizlik ehtiyacları artdıqca Türkiyə ilə müdafiə sənayesi sahəsində əməkdaşlıq, kəşfiyyat məlumatlarının mübadiləsi, pilotsuz sistemlər və elektron müharibə texnologiyaları üzrə tərəfdaşlıq gündəmə gələ bilər.
Lakin Türkiyənin qarşısında ciddi məhdudiyyətlər də var. Ankaranın təhlükəsizlik prioritetləri Suriya və İraqdan Şərqi Aralıq dənizinə qədər geniş coğrafiyanı əhatə edir. Buna görə Türkiyənin Yəmən münaqişəsinə birbaşa hərbi müdaxiləsi ehtimalı aşağı görünür. Ankara üçün daha real ssenari Səudiyyə Ərəbistanına müdafiə imkanlarının gücləndirilməsi və texnoloji dəstəyin artırılmasıdır.
Pakistanın mövqeyi isə daha ehtiyatlıdır. İslamabad Səudiyyə Ərəbistanına hərbçilərini və qırıcı təyyarələrini göndərsə də, husilərə qarşı birbaşa müharibəyə qoşulmaqda maraqlı deyil. Pakistan rəsmilərinin Qərb mediasında yayılan bəzi xəbərləri təkzib etməsi də İslamabadın Yəmən məsələsində mümkün qədər məsafəli davranmağa çalışdığını göstərir. Ölkənin daxili problemləri, həmçinin İran və Hindistanla sərhədlərindəki gərginlik Pakistanın Səudiyyə Ərəbistanına uzunmüddətli hərbi dəstək imkanlarını məhdudlaşdırır.
Bu mənzərədə Türkiyənin çəkisi daha aydın görünür. Ankara Pakistan kimi yalnız hərbi kontingent göndərməklə məhdudlaşmır. Türkiyə müdafiə sənayesi, pilotsuz sistemlər, elektron müharibə imkanları və hərbi diplomatiyanı bir-birini tamamlayan alətlər kimi istifadə edə bilir. Bu isə Səudiyyə Ərəbistanının qarşılaşdığı təhlükələrə qarşı daha çevik əməkdaşlıq modelinin formalaşmasına imkan yaradır.
Məsələnin digər mühüm tərəfi enerji təhlükəsizliyidir. Səudiyyə Ərəbistanı qlobal enerji bazarlarının əsas oyunçularından biri olaraq qalır. İranın Hörmüz boğazına nəzarəti gücləndirmək cəhdləri və bu marşrut üzrə neft daşımalarının riskə düşməsi Səudiyyə Ərəbistanı ərazisindən keçən neft kəmərinin əhəmiyyətini artırır. Oktyabrın əvvəlində həmin kəmərin ötürmə qabiliyyətinin gündə təxminən 5,8 milyon barrelə çatması onun strateji rolunu daha da artırıb.
Lakin husilərin Səudiyyə Ərəbistanının enerji infrastrukturlarını da hədəfə alması bu alternativin təhlükəsizliyini sual altına qoyur. Sentyabrın sonlarında dron hücumlarının boru kəmərinin müvəqqəti bağlanmasına səbəb olması göstərir ki, Ər-Riyad üçün problem artıq yalnız hava limanlarının və hərbi obyektlərin müdafiəsi ilə məhdudlaşmır. Enerji infrastrukturu da regional qarşıdurmanın əsas hədəflərindən birinə çevrilir.
Bu baxımdan Səudiyyə Ərəbistanının Türkiyə ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığının dərinləşdirilməsi yalnız ikitərəfli münasibətlər məsələsi deyil. Söhbət Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik arxitekturasının formalaşmasından gedir. Türkiyə öz hərbi sənayesini və regional diplomatik imkanlarını Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə və enerji resursları ilə birləşdirə biləcəyi təqdirdə, Məkkə Sazişi daha geniş strateji platformaya çevrilə bilər.
ABŞ-ın husilərlə mübarizədə Ər-Riyada gözlənilən səviyyədə hərbi dəstək verməməsi də Türkiyənin rolunu artıran amillərdən biridir. Vaşinqton daha çox Məkkə Sazişinin regional təhlükəsizlik mexanizminə çevrilməsində maraqlı görünür. Bu isə dolayısı ilə Ankara üçün əlavə manevr imkanları yaradır.
Eyni zamanda ABŞ-Səudiyyə Ərəbistanı mülki nüvə əməkdaşlığı məsələsi də təhlükəsizlik faktorundan asılı vəziyyətə düşür. Husilərin enerji obyektlərinə hücumları gələcəkdə Səudiyyə Ərəbistanında yaradılması planlaşdırılan nüvə infrastrukturunun təhlükəsizliyi ilə bağlı əlavə suallar doğurur.
Bütün bunlar göstərir ki, Səudiyyə Ərəbistanının qarşısında duran əsas problem yalnız husilərin hücumlarının qarşısını almaq deyil. Ər-Riyad həm enerji infrastrukturlarını, həm hava məkanını, həm də gələcək strateji obyektlərini qoruyacaq dayanıqlı regional təhlükəsizlik sisteminə ehtiyac duyur.
Bu sistemin formalaşmasında Türkiyənin rolu xüsusi əhəmiyyət kəsb edə bilər. Çünki Ankara artıq regionda yalnız siyasi vasitəçi deyil, müdafiə texnologiyalarına, hərbi istehsala və müstəqil regional siyasət yürütmək imkanına malik güc mərkəzidir. Məkkə Sazişinin gələcək taleyi də müəyyən mənada bu potensialın nə dərəcədə real təhlükəsizlik mexanizminə çevriləcəyindən asılı olacaq.
Nəticə etibarilə, husilərin hücumlarının genişlənməsi Səudiyyə Ərəbistanını yeni tərəfdaşlar axtarmağa məcbur edir. ABŞ-ın ehtiyatlı mövqeyi və Pakistanın məhdud imkanları fonunda Türkiyə Ər-Riyad üçün getdikcə daha vacib strateji tərəfdaşa çevrilə bilər. Ankara üçün isə bu proses Yaxın Şərqdə regional güc statusunu daha da möhkəmləndirmək və öz müdafiə sənayesinin imkanlarını yeni təhlükəsizlik əməkdaşlıqları vasitəsilə genişləndirmək baxımından mühüm fürsətdir.
Qoşqar Salmanlı
