Azərbaycan-türk hökmdarı Nadir şah Əfşar tarixi şəxsiyyət kimi həm qəddar, həm də böyük bir sərkərdə kimi tanınır. Sovet dövründə onun haqqında daha çox zalımlığı ön plana çıxarılıb, qəhrəmanlıq tərəfi isə az vurğulanıb.
Nadir şah 14 yaşına qədər Xorasanda çobanlıq etmiş, Azərbaycan türkcəsinin sadə ləhcəsində danışan bir şəxs olub. Əcdadları Səfəvilər dövründə Azərbaycandan Xorasana köç etmişdi və milli köklərinə bağlılığı ilə tanınırdı. Məktublarında Osmanlı və Azərbaycan türklərini bir-birinə doğma hesab edirdi.
Tarixi məqamlar onun yüksəlişini çətinləşdirirdi. Səfəvilər dövlətinin tənəzzülü, Əfqan işğalları, Osmanlıların Təbrizi ələ keçirməsi və Avropalıların Hörmüz boğazına nəzarəti Nadir şahın hərbi və diplomatik bacarıqlarını ön plana çıxardı. Qısa müddətdə Nadir şah:
Kəngər körfəzinin sahillərini portuqaliyalılardan azad etdi,
Rəqibləri Bağdada qədər sıxışdırdı, Kərkük və Süleymaniyyəni qaytardı,
Rusları Dərbənddən uzaqlaşdırdı,
Əfqanları paytaxt və ətrafından çıxardı,
Cənub Azərbaycanı və qonşu torpaqları Osmanlılardan azad etdi.
Bu əməliyyatlar yalnız 9 il ərzində baş verdi və Səfəvi şahlarının iki əsrdə edə bilmədiyini Nadir şah birləşdirərək bərpa etdi.
1736-cı ildə Muğanda qurultayında şah elan edilən Nadir şah, həm də siyasi çevikliyi ilə diqqət çəkib. Qurultayda hakimiyyətə etiraz edənlər sonradan sıradan çıxarılıb, loyal iştirakçılara isə mükafatlar verilmişdi.
Tarixçilər onun dövrünü yalnız zalımlıq prizmasından qiymətləndirməməyi tövsiyə edir. Nadir şah həm zalım, həm də qəhrəman idi: Azərbaycanın və İranın parçalanmış ərazilərini birləşdirib, dövlətin siyasi və hərbi mövqeyini bərpa etdi. Onun hərbi taktika və diplomatiyası Şərqin siyasi xəritəsini dəyişdirib və türk milli şüuruna verdiyi töhfə uzun illər yaddaşlarda qalacaq.
Qoşqar Salmanlı
