ABŞ Prezidenti Donald Tramp, Rusiya Prezidenti Vladimir Putin və Çin Sədri Si Cinpin noyabrın 19-da Çinin Şençjen şəhərində Asiya-Sakit Okean İqtisadi Əməkdaşlıq Təşkilatının (APEC) sammiti çərçivəsində üçtərəfli görüş keçirəcəklər. Bu, üç nüvə dövlətinin liderlərinin bir masa arxasında ilk belə görüşü olacaq. Görüş ərəfəsində onun mümkün nəticələri ilə bağlı müxtəlif ehtimallar irəli sürülür. Rusiyalı bəzi ekspertlər isə hadisəni hətta “ikinci Yalta” kimi təqdim etməyə çalışırlar.
Bu yanaşmanın arxasında üç böyük dövlətin dünyanın gələcək siyasi nizamını, təsir dairələrini və beynəlxalq münasibətlərin yeni qaydalarını öz aralarında müəyyənləşdirə biləcəyi düşüncəsi dayanır. Lakin belə müqayisə daha çox siyasi ritorika təsiri bağışlayır. Çünki 1945-ci ilin Yalta konfransı ilə bugünkü geosiyasi reallıqlar arasında ciddi fərqlər mövcuddur.
Yalta konfransında ABŞ Prezidenti Franklin Ruzvelt, Böyük Britaniyanın Baş naziri Uinston Çörçill və SSRİ rəhbəri İosif Stalin iştirak edirdilər. Həmin vaxt bu üç dövlət nasist Almaniyasına qarşı müharibədə müttəfiq idi. Onların qarşısında müharibədən sonrakı Avropanın siyasi quruluşu, Almaniyanın gələcək statusu, Şərqi Avropadakı vəziyyət və beynəlxalq təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılması kimi məsələlər dayanırdı. Bununla belə, Yaltada əldə olunan razılaşmalar da birmənalı deyildi: xüsusilə Şərqi Avropada Sovet İttifaqının təsirinin genişlənməsi sonradan ciddi mübahisələrə və qarşıdurmalara səbəb oldu. ABŞ Dövlət Departamentinin tarixi materiallarında da Yalta razılaşmalarının hərbi-siyasi qüvvələr nisbəti və Sovet ordusunun Şərqi Avropadakı mövqeyi fonunda əldə edildiyi vurğulanır.
Bugünkü vəziyyət isə tamamilə fərqlidir. ABŞ, Rusiya və Çin arasında vahid hərbi-siyasi ittifaq mövcud deyil. Moskva ilə Pekin strateji tərəfdaşlıq münasibətlərini inkişaf etdirsələr də, bu münasibətlər qarşılıqlı müdafiə öhdəliyi olan hərbi ittifaq demək deyil. Vaşinqton isə həm Moskva, həm də Pekinlə müxtəlif sahələrdə rəqabət aparır. ABŞ-Çin münasibətlərində texnologiya, ticarət, Tayvan və Asiya-Sakit okean regionunda təsir uğrunda mübarizə əsas ziddiyyətlər sırasındadır. Rusiya ilə münasibətlərdə isə Ukrayna müharibəsi və təhlükəsizlik məsələləri başlıca maneə olaraq qalır.
Bu səbəbdən üç liderin bir görüşdə dünyanın gələcəyinə dair ümumi razılaşma əldə etməsi real görünmür. Bununla belə, görüşün əhəmiyyətini də kiçiltmək olmaz. İlk növbədə, belə bir formatın özü Vaşinqton, Moskva və Pekinin bir-biri ilə birbaşa siyasi dialoqa ehtiyac duyduğunu göstərir. Lakin dialoq aparmaqla dünya nizamını bölüşdürmək eyni məna daşımır.
Üç liderin görüşə hansı siyasi şəraitdə gəldiyi də diqqət çəkir. ABŞ-da noyabrın əvvəlində keçirilən Konqresə aralıq seçkilərdə Demokratlar həm Nümayəndələr Palatasında, həm də Senatda üstünlük qazanıblar. CBS News-un proqnozuna görə, Demokratlar Nümayəndələr Palatasında 251–268 yer, Senatda isə ən azı 54 mandat əldə ediblər. Associated Press-in son məlumatına əsasən, Senatda Demokratların üstünlüyü 56–44 nisbətində formalaşıb. Yeni Konqres 2027-ci ilin yanvarından fəaliyyətə başlayacaq.
Bu nəticələr Tramp administrasiyasının daxili siyasi mövqeyinə ciddi təsir göstərə bilər. Prezident xarici siyasətdə qərar qəbul etmək səlahiyyətlərini qorusa da, Konqresin hər iki palatasında müxalifətin üstünlüyü onun qanunvericilik təşəbbüslərini, büdcə siyasətini və bir sıra xarici siyasət qərarlarını həyata keçirməsini çətinləşdirə bilər. Bu baxımdan Trampın Pekindəki danışıqlarda əldə edəcəyi nəticələrin ABŞ daxilində necə qarşılanacağı da mühüm amildir.
Putin üçün isə görüş ərəfəsində Ukraynanın Krım körpüsünə endirdiyi zərbə xüsusi siyasi və simvolik əhəmiyyət daşıyır. Noyabrın 17-də Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski əməliyyatın həyata keçirildiyini açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, hücum bir neçə mərhələdən ibarət olub, əvvəlcə körpünün müdafiə sistemləri və radar qurğuları hədəfə alınıb, daha sonra isə yol və dəmir yolu hissələrinə zərbələr endirilib. Ukrayna Təhlükəsizlik Xidməti yol hissəsindəki konstruksiyanın dağıldığını bildirib. Reuters də Zelenskinin açıqlamasını yayıb, lakin təqdim olunan görüntüləri müstəqil şəkildə təsdiqləyə bilmədiyini qeyd edib.
Krım körpüsü Rusiya üçün sadəcə nəqliyyat infrastrukturu deyil. 2018-ci ildə açılan avtomobil hissəsi və sonradan istifadəyə verilən dəmir yolu xətti Moskva ilə 2014-cü ildə ilhaq edilmiş Krım yarımadası arasında mühüm əlaqə yaradır. Körpü həm də Kremlin Krım üzərində nəzarətini nümayiş etdirən simvolik layihələrdən biri hesab olunur. Buna görə də onun zədələnməsi Rusiyanın təhlükəsizlik sisteminin effektivliyi ilə bağlı suallar doğurur.
Bununla belə, bu hadisənin Putinin ölkədaxili nüfuzuna nə dərəcədə təsir etdiyini konkret ölçmək mümkün deyil. Ancaq aydındır ki, Rusiya hakimiyyətinin uzun müddət toxunulmazlıq görüntüsü yaratmağa çalışdığı strateji obyektin hədəfə alınması Kremlin təbliğat imkanlarını çətinləşdirir. Digər tərəfdən, körpüyə zərbə Rusiyanın Ukrayna müharibəsindəki hərbi və siyasi mövqeyinin zəiflədiyini avtomatik şəkildə sübut etmir. Hadisə daha çox Ukraynanın Rusiya üçün mühüm hesab edilən obyektlərə zərbə endirmək imkanlarını qoruduğunu göstərir.
Çində isə Si Cinpinin hakimiyyət daxilində apardığı kadr dəyişiklikləri və korrupsiyaya qarşı mübarizə diqqət mərkəzindədir. Son illərdə Çin Xalq Azadlıq Ordusunun yüksək rütbəli rəhbərləri də daxil olmaqla, çoxsaylı hərbçilər araşdırmalara cəlb edilib və vəzifələrindən uzaqlaşdırılıblar. Strateji və Beynəlxalq Araşdırmalar Mərkəzinin (CSIS) 2026-cı ilin fevralında dərc etdiyi təhlildə 2022-ci ildən bəri 100-dən çox yüksək rütbəli hərbi zabitin təmizləmələrə məruz qaldığı və ya vəzifədən uzaqlaşdırıldığı bildirilir. Hesabatda bu prosesin həm korrupsiya ilə mübarizə, həm də orduda siyasi sədaqətin möhkəmləndirilməsi ilə əlaqəli olduğu qeyd olunur.
Bu proses Si Cinpinin hakimiyyətini möhkəmləndirmək cəhdi kimi qiymətləndirilə bilər. Eyni zamanda, yüksək rütbəli hərbçilərin ardıcıl şəkildə vəzifədən uzaqlaşdırılması ordunun idarəetmə sistemində müəyyən qeyri-müəyyənliklər yarada bilər. Çin liderinin 2027-ci ildə keçiriləcək Kommunist Partiyasının növbəti qurultayında hakimiyyətini davam etdirməsi gözlənilsə də, onun siyasi sistemdə yaratdığı yüksək mərkəzləşmə gələcəkdə elita daxilində rəqabətin hansı formada inkişaf edəcəyi sualını da gündəmə gətirir.
Üç liderin görüşündə müzakirə olunacaq məsələlərdən biri nüvə silahlarının yayılmasının qarşısının alınması və strateji sabitlik ola bilər. Ağ Ev nümayəndələrinin açıqlamalarına görə, Tramp nüvə silahlarının azaldılması məsələsini gündəmə gətirmək niyyətindədir. Bu mövzunun aktuallığı təsadüfi deyil: ABŞ və Rusiya arasında strateji nüvə silahlarının sayını məhdudlaşdıran son əsas müqavilə – Yeni START 2026-cı il fevralın 5-də başa çatıb. Müqavilənin qüvvədən düşməsi dünyanın iki ən böyük nüvə arsenalı arasında hüquqi məhdudiyyətlərin aradan qalxması deməkdir.
Vaşinqton yeni nüvə razılaşmasının Çini də əhatə etməsini istəyir. Lakin Pekinin bu təklifə münasibəti mürəkkəbdir. Çin nüvə arsenalının həcminə görə ABŞ və Rusiyadan xeyli geridədir və özünü bu iki dövlətlə eyni məhdudiyyətlər çərçivəsində görməyə maraqlı deyil. Pekin üçün nüvə silahlarının sayının məhdudlaşdırılması məsələsi yalnız ABŞ və Rusiyanın arsenallarının səviyyəsi, həmçinin təhlükəsizlik təminatları nəzərə alınmaqla müzakirə oluna bilər. Bu baxımdan üçtərəfli görüşdə prinsipial dialoqun başlanması mümkün olsa da, konkret və hüquqi öhdəliklər yaradan razılaşmanın əldə olunması çətin görünür.
Ukrayna müharibəsi məsələsində də tərəflərin mövqeləri arasında ciddi fərq var. Rusiya müharibəni dayandırmaq üçün özünün irəli sürdüyü siyasi və ərazi şərtlərinin qəbul edilməsində maraqlıdır. Ukrayna isə ərazi bütövlüyü və təhlükəsizlik təminatları məsələsini əsas şərt kimi irəli sürür. Çin münaqişənin danışıqlar yolu ilə həllini dəstəklədiyini bəyan etsə də, Moskva ilə strateji və iqtisadi əlaqələrini nəzərə alaraq Rusiyaya qarşı Qərbin tətbiq etdiyi təzyiq siyasətinə qoşulmur.
Üstəlik, ABŞ rəsmilərinin açıqlamalarına görə, Trampın üçtərəfli görüşdə Ukrayna müharibəsini müzakirə etmək niyyəti yoxdur. Bu da onu göstərir ki, görüşün əsas gündəliyində Ukrayna məsələsi olsa belə, tərəflər arasında bu istiqamətdə konkret razılaşma gözləmək üçün əsaslar məhduddur.
İran məsələsində də oxşar mənzərə müşahidə olunur. Vaşinqton Tehranla bağlı təhlükəsizlik və nüvə proqramı məsələlərində öz mövqeyini irəli sürür. Moskva və Pekin isə İranla siyasi, iqtisadi və təhlükəsizlik sahələrində əlaqələrini qorumağa çalışırlar. Bu, onların İran hakimiyyətinin bütün addımlarını dəstəklədiyi anlamına gəlmir. Lakin hər iki dövlət ABŞ-ın İrana qarşı təzyiq siyasətinin genişlənməsinin regiondakı mövqelərinə və maraqlarına mənfi təsir göstərə biləcəyini düşünür. Buna görə də üç liderin İranla bağlı vahid strategiya üzərində razılığa gəlməsi asan olmayacaq.
Görüşün ən mühüm mövzularından biri də süni intellekt və qabaqcıl texnologiyalar ola bilər. Bu sahədə ABŞ və Çin arasında rəqabət getdikcə daha strateji xarakter alır. Süni intellekt artıq yalnız iqtisadi inkişaf və texnoloji üstünlük məsələsi deyil. O, hərbi imkanlara, kəşfiyyata, kibertəhlükəsizliyə, sənaye istehsalına və qlobal siyasi təsirə birbaşa təsir göstərir.
ABŞ Maliyyə naziri Skott Bessent noyabrın 11-də Vaşinqtonla Pekinin süni intellekt risklərinin idarə olunması üzrə dialoqa başladığını açıqlayıb. Onun sözlərinə görə, tərəflər qabaqcıl modellərin sınaqdan keçirilməsi, təhlükəli halların müəyyənləşdirilməsi və süni intellekt sistemləri ilə bağlı ciddi insidentlər barədə bir-birini məlumatlandırmaq üçün birbaşa kommunikasiya kanalı yaratmağı nəzərdən keçirirlər. Bununla yanaşı, Bessent iki ölkənin maraqlarının hər zaman üst-üstə düşməyəcəyini və fikir ayrılıqlarına dair illüziyaya qapılmağın düzgün olmadığını vurğulayıb.
ABŞ-ın əsas məqsədlərindən biri süni intellektin inkişafı üçün zəruri olan qabaqcıl yarımkeçirici çiplər və hesablama infrastrukturunda üstünlüyünü qorumaqdır. Bu səbəbdən Vaşinqton uzun müddətdir Çinə müəyyən yüksək məhsuldarlıqlı çiplərin ixracına məhdudiyyətlər tətbiq edir. Bununla belə, ABŞ administrasiyasının siyasəti dəyişməz qalmayıb. 2026-cı ilin yanvarında ABŞ Ticarət Nazirliyinin Sənaye və Təhlükəsizlik Bürosu Nvidia H200 və AMD MI325X kimi bəzi çiplərin Çinə ixracı üçün müraciətlərin müəyyən təhlükəsizlik şərtləri əsasında fərdi qaydada nəzərdən keçiriləcəyini açıqlayıb. Yəni hazırkı siyasət bütün qabaqcıl çiplərin ixracına mütləq qadağa deyil, bəzi məhsullar üçün lisenziya mexanizminin tətbiqidir.
“The New York Times” qəzetinin sentyabrda dərc etdiyi araşdırma isə ABŞ-ın ixrac məhdudiyyətlərindən yan keçmək üçün istifadə edilən mürəkkəb kommersiya şəbəkələrinə diqqət çəkib. Qəzetin araşdırmasına görə, Çinin “Inspur” texnologiya şirkəti ilə əlaqəli strukturlar vasitəsilə milyardlarla dollar dəyərində qabaqcıl Nvidia çipləri ABŞ-dan ixrac edilib. Bu çiplərin bir hissəsi Cənub-Şərqi Asiyada yerləşən məlumat mərkəzlərinə yönəldilib, həmin mərkəzlərdən isə Çin şirkətlərinin istifadə etdiyi bildirilir. Araşdırmada bu mexanizmlərin bir hissəsinin mövcud qanunvericilikdəki boşluqlardan yararlandığı qeyd olunur.
Noyabrın 18-də yayılan Reuters məlumatı isə vəziyyətin daha mürəkkəb olduğunu göstərir. Agentliyin məlumatına görə, Nvidia ABŞ tərəfindən lisenziyalaşdırılmış Hopper seriyalı çiplərin Çinə tədarükünü dayandırıb və hazırkı proqnozunda yeni tədarüklər nəzərdə tutulmur. Bu, texnologiya ticarətində yalnız Vaşinqtonun deyil, Pekinin də qərarlarının həlledici olduğunu göstərir: ABŞ ixrac üçün lisenziya versə belə, Çin tərəfi həmin çiplərin ölkəyə idxalına məhdudiyyət qoya bilər.
Bu faktlar göstərir ki, ABŞ və Çin arasında süni intellekt sahəsində rəqabət sadəcə texnoloji inkişaf yarışı deyil. Söhbət gələcək iqtisadiyyatın, hərbi texnologiyaların və beynəlxalq güc balansının əsasını təşkil edəcək resurslara nəzarətdən gedir. Vaşinqton ixrac nəzarətini gücləndirməklə Çinin ən qabaqcıl hesablama texnologiyalarına çıxışını məhdudlaşdırmağa çalışır. Pekin isə həm yerli çip istehsalını inkişaf etdirir, həm də alternativ təchizat və texnoloji həllər axtarır.
Rusiya bu rəqabətdə ABŞ və Çinlə eyni səviyyədə deyil. Moskva süni intellekt və mikroelektronika sahəsində müəyyən layihələr həyata keçirsə də, qabaqcıl çiplərin istehsalı, hesablama infrastrukturu və qlobal texnologiya bazarına çıxış baxımından iki ölkədən geri qalır. Buna görə də süni intellekt məsələsi üçtərəfli görüşdə daha çox Vaşinqton və Pekin arasında müzakirə predmeti olacaq.
Şençjendə keçiriləcək görüşün nəticələrini əvvəlcədən müəyyənləşdirmək mümkün deyil. Lakin mövcud faktlar üç liderin vahid dünya nizamı və ya təsir dairələrinin bölüşdürülməsi barədə genişmiqyaslı razılaşmaya gəlməsinin real olmadığını göstərir. Onların hər biri fərqli geosiyasi məqsədlər güdür, daxildə müxtəlif siyasi və iqtisadi çağırışlarla üzləşir və beynəlxalq münasibətlərdə öz mövqeyini gücləndirməyə çalışır.
Görüşün daha real nəticəsi nüvə silahlarına nəzarət, ABŞ-Çin texnoloji rəqabətinin idarə olunması, İran ətrafında yaranmış vəziyyət və böyük dövlətlər arasında birbaşa kommunikasiya kanallarının saxlanılması ilə bağlı ilkin müzakirələr ola bilər. Hətta bu məsələlərdə razılıq əldə edilməsə belə, liderlərin bir masa arxasında əyləşməsi gərginliyin idarə olunması baxımından müəyyən əhəmiyyət daşıyacaq.
Yaltada müharibədən sonrakı Avropanın taleyi barədə razılaşma əldə etməyə çalışan liderlər ortaq müharibə təcrübəsinə və konkret hərbi-siyasi reallıqlara əsaslanırdılar. Bu gün isə Tramp, Putin və Si Cinpin eyni məqsəd ətrafında birləşməyiblər. Əksinə, onların maraqları bir çox istiqamətdə toqquşur. Buna görə də Şençjen görüşünü “ikinci Yalta” kimi təqdim etməkdən daha çox, yeni dünya nizamı uğrunda rəqabətin əsas iştirakçılarının mövqelərini yoxlayacağı mühüm diplomatik təmas kimi qiymətləndirmək daha doğru olardı.
Qoşqar Salmanlı





















