Yaxın Şərqdə ABŞ və İran arasında hərbi qarşıdurma yeni mərhələyə qədəm qoyur. Son günlər baş verən hadisələr göstərir ki, tərəflər arasında münaqişənin diplomatik yollarla dayandırılması perspektivi ilə yanaşı, hərbi əməliyyatların genişlənməsi ehtimalı da gündəmdə qalır. İranın Körfəz ölkələrindəki ABŞ hərbi obyektlərinə qarşı hücumları və Vaşinqtonun cavab addımları regionda təhlükəsizlik vəziyyətini daha da mürəkkəbləşdirir.
İran mediasının və SEPAH-a yaxın mənbələrin yaydığı məlumatlara görə, noyabrın 17-dən 18-nə keçən gecə İran qüvvələri ABŞ-nin regiondakı hərbi infrastrukturuna qarşı yeni hücumlar həyata keçirib. Xüsusilə Küveyt və Bəhreyndə yerləşən hərbi obyektlərin hədəfə alınması diqqət çəkir.
İran Ordusu Küveytdəki Əli əs-Səlim aviabazasında ABŞ-yə məxsus “Patriot” hava hücumundan müdafiə sistemlərinin, pilotsuz uçuş aparatlarının və raket buraxılış qurğularının vurulduğunu açıqlayıb. SEPAH isə Bəhreyndə yerləşən Şeyx İsa aviabazasındakı radiolokasiya stansiyasına hücumun görüntülərini yayımlayıb. İran tərəfi əməliyyatlarda “Shahed-136” və “Shahed-238” tipli kamikadze dronlarından istifadə edildiyini bildirir.
Bununla belə, hücumların nəticələri ilə bağlı İranın açıqlamalarına ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Bəhreyn və ABŞ bəzi hücumların hava hücumundan müdafiə sistemləri tərəfindən zərərsizləşdirildiyini, Amerika hərbi texnikasına ciddi ziyan dəymədiyini bildiriblər. Deməli, hazırkı mərhələdə hücumların real effektivliyi ilə bağlı müstəqil təsdiqlənmiş məlumatlar məhduddur.
Bu hadisələrin əsas əhəmiyyəti yalnız ayrı-ayrı hərbi obyektlərin hədəfə alınmasında deyil. İran bununla ABŞ-nin regiondakı hərbi mövcudluğunun təhlükəsiz olmadığını nümayiş etdirməyə və Vaşinqtonun hərbi əməliyyatlarının coğrafiyasını genişləndirməsinə qarşı təzyiq göstərməyə çalışır.
Bəhreyn və Küveyt ABŞ-nin Yaxın Şərqdəki hərbi strategiyasında mühüm yer tutur. Bəhreyndə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Beşinci Donanmasının qərargahı yerləşir. Küveytdəki Əli əs-Səlim aviabazası isə Amerika qüvvələrinin regionda hava əməliyyatları və hərbi-logistik təminatı baxımından əhəmiyyətli infrastrukturdur.
Bu obyektlərə hücumlar İranın qarşıdurmanı yalnız öz ərazisi və ABŞ qüvvələrinin birbaşa iştirak etdiyi hərbi əməliyyatlarla məhdudlaşdırmaq niyyətində olmadığını göstərir. Tehran ABŞ-nin regional tərəfdaşlarını və hərbi logistika sistemini də təzyiq altında saxlamağa çalışır.
Digər tərəfdən, belə hücumlar İran üçün də ciddi risklər yaradır. Körfəz ölkələrinin ərazilərindən istifadə edilən hərbi əməliyyatlar həmin dövlətlərin münaqişəyə daha fəal cəlb olunmasına səbəb ola bilər. Bu isə İranın regional təcridini dərinləşdirmək ehtimalını artırır.
ABŞ üçün əsas məsələ hərbi bazalarının və şəxsi heyətinin təhlükəsizliyini təmin etməklə yanaşı, İranın hücum imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır. Vaşinqtonun mümkün cavab addımları bir neçə istiqamətdə inkişaf edə bilər.
ABŞ ilk növbədə İranın raket və pilotsuz uçuş aparatlarının buraxılış məntəqələrini, radar sistemlərini və hərbi-logistik infrastrukturunu hədəfə ala bilər. Belə bir yanaşma İranın hücum imkanlarını zəiflətməyə yönəlmiş məhdud hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi demək olardı.
Daha genişmiqyaslı hücumlar isə münaqişənin yeni və daha təhlükəli mərhələyə keçməsinə səbəb ola bilər. Bu halda İranın ABŞ-nin regiondakı hərbi obyektlərinə, eləcə də Vaşinqtonun müttəfiqlərinin infrastrukturuna qarşı cavab tədbirlərini genişləndirməsi mümkündür.
Burada mühüm məqam ondan ibarətdir ki, ABŞ-nin hərbi cavabı yalnız İran ərazisindəki hədəflərlə məhdudlaşmaya bilər. Qarşıdurmanın gedişindən asılı olaraq, dəniz qüvvələrinin fəaliyyəti, hava hücumundan müdafiə sistemlərinin gücləndirilməsi və Körfəzdə hərbi patrulların intensivləşdirilməsi də gündəmə gələ bilər.
ABŞ–İran qarşıdurmasının regional çərçivədən çıxaraq qlobal iqtisadi təsirlər yaratması baxımından Hörmüz boğazı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Dünya neft tədarükünün mühüm hissəsinin keçdiyi bu strateji su yolu ətrafında hərbi gərginliyin artması beynəlxalq enerji bazarlarına birbaşa təsir göstərə bilər.
İranın boğaz üzərindəki coğrafi mövqeyi ona ABŞ və müttəfiqlərinə qarşı mühüm təzyiq vasitəsi verir. Lakin bu marşrutun bağlanması və ya gəmiçilik təhlükəsizliyinin ciddi şəkildə pozulması İranın öz iqtisadi maraqlarına da zərər vura bilər.
Buna görə də Hörmüz boğazı ətrafında baş verəcək hadisələr münaqişənin gələcək istiqamətini müəyyən edən əsas amillərdən biri olacaq. ABŞ üçün bu marşrutun açıq saxlanılması strateji və iqtisadi əhəmiyyət daşıyır. İran isə boğaz üzərindəki təsir imkanlarından hərbi-siyasi təzyiq vasitəsi kimi istifadə etməyə çalışa bilər.
Mövcud vəziyyətin digər mühüm tərəfi Bəhreyn, Küveyt, Qətər, Səudiyyə Ərəbistanı və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin təhlükəsizliyi ilə bağlıdır. Bu ölkələrin ərazisində ABŞ-nin hərbi infrastrukturu və qüvvələri mövcuddur. İranın həmin obyektləri hədəfə alması isə onları birbaşa təhlükəsizlik dilemması qarşısında qoyur.
Bir tərəfdən, Körfəz dövlətləri ABŞ ilə hərbi əməkdaşlığı davam etdirmək və öz ərazilərindəki hərbi obyektləri qorumaq məcburiyyətindədirlər. Digər tərəfdən, İranla açıq hərbi qarşıdurmaya qoşulmaq həmin ölkələrin iqtisadi və təhlükəsizlik maraqları baxımından ciddi nəticələr yarada bilər.
Bu səbəbdən region dövlətlərinin əsas prioritetlərindən biri münaqişənin öz ərazilərinə və kritik infrastrukturuna daha geniş yayılmasının qarşısını almaq olacaq.
Hazırkı hadisələr ABŞ və İran arasında hərbi əməliyyatların yaxın zamanda tamamilə dayanacağına dair qəti əsas vermir. Əksinə, qarşılıqlı zərbələr və hərbi təhdidlər tərəflərin bir-birinin imkanlarını sınaqdan keçirdiyini göstərir.
İran ABŞ-nin regional hərbi infrastrukturunu hədəfə almaqla Vaşinqtona münaqişənin yüksək qiymətə başa gələcəyini nümayiş etdirməyə çalışır. ABŞ isə öz hərbi üstünlüyünü qorumaq və regiondakı qüvvələrinin təhlükəsizliyini təmin etmək istəyir.
Lakin hər iki tərəf üçün əsas risk qarşılıqlı zərbələrin nəzarətdən çıxmasıdır. Məhdud hərbi əməliyyatların daha geniş regional müharibəyə çevrilməsi Körfəz ölkələrini, enerji bazarlarını və beynəlxalq təhlükəsizlik sistemini ciddi təzyiq altında qoya bilər.
Hazırda əsas sual ABŞ-nin İrana qarşı hansı hərbi addımı atacağı ilə yanaşı, tərəflərin qarşıdurmanın hansı həddə qədər genişlənməsinə imkan verəcəyidir. Vaşinqtonun cavabının miqyası və Tehranın növbəti reaksiyası Yaxın Şərqdə hadisələrin gələcək inkişafı üçün həlledici əhəmiyyət daşıyacaq.
Qoşqar Salmanlı





















