Qədim türklərin düşmən qüvvələri haqqında məlumat toplamaq, hərbi təhlükələri əvvəlcədən müəyyənləşdirmək və xəbərləri sürətlə ötürmək üçün qurduğu sistemin detalları diqqət çəkir.
Korrekt.az Türkiyə istinadən xəbər verir ki, Orxon-Yenisey abidələri və Çin mənbələrinə əsaslanan araşdırmada casuslardan xüsusi döyüşçü dəstələrinə, İpək Yolu tacirlərindən tüstü və alovla işləyən erkən xəbərdarlıq sisteminə qədər bir sıra üsullar təsvir olunur. Bu sistemin mühüm fiqurlarından biri isə Çin ordusunun mühasirə planını əvvəlcədən təhlil edən Bilgə Tonyukuk idi.
Çöldə gizli mübarizə: Düşmənin planı necə öyrənildi?
Göytürklərin yenidən gücləndiyi dövrdə Doqquz Oğuzlar Çinlilər və Kitanlarla ittifaq qurmağa çalışırdı. Lakin bu hazırlıqlar gizli qalmadı. Doqquz Oğuzlardan bir casus ittifaq barədə məlumatı Bilgə Tonyukuka çatdırdı. Əldə edilən məlumatları qiymətləndirən Tonyukuk düşmənin hücumunu gözləmək əvəzinə Doqquz Oğuzlar üzərinə yürüşə başladı.
Bu hadisə Göytürklərin mübarizədə yalnız hərbi qüvvəyə deyil, düşmənin niyyətini qabaqcadan öyrənməyə də önəm verdiyini göstərən nümunələrdən biri kimi təqdim olunur.
Tonyukukun hesabı Çin planını pozdu
Göytürklər üçün ən böyük təhlükələrdən biri Çinin onları aradan qaldırmaq məqsədilə hazırladığı ittifaq idi. Çin imperatoru Süan Tsunun planına əsasən, basmıllar qərbdən, kitanlar və tatabılar şərqdən, Çin ordusu isə cənubdan hərəkət etməli idi. Məqsəd Göytürkləri müxtəlif istiqamətlərdən mühasirəyə almaq idi.
Bilgə Kağan bu təhlükədən narahat olsa da, Tonyukuk düşmən qüvvələrinin mövqelərini və imkanlarını təhlil etdi. O, basmılların Beşbalıqda yerləşdiyini, müttəfiqlər arasındakı məsafənin birgə hücumu çətinləşdirəcəyini və basmılların hərbi baxımdan zəif olduğunu müəyyənləşdirdi.
Araşdırmada Tonyukukun bu qiymətləndirmələrinin doğru çıxdığı vurğulanır. Beləliklə, düşmən qüvvələrinin sayını və mövqelərini düzgün təhlil etmək Göytürklərin müdafiə strategiyasında mühüm rol oynadı.
“Böri” adlı xüsusi dəstələr
Göytürklərin təhlükəsizlik sistemində “Böri” adlandırılan seçilmiş döyüşçülərin xüsusi yeri olduğu bildirilir. “Qurd” mənasını verən bu adla tanınan döyüşçülər yalnız xaqanın mühafizəsi ilə məşğul olmurdular.
Onların vəzifələrinə düşmən ordusunun sayını müəyyənləşdirmək, yürüşdən əvvəl keçiləcək yolları araşdırmaq, su və ərzaq mənbələrini öyrənmək də daxil idi. Cəsarətinə, dözümlülüyünə və sirr saxlamaq bacarığına görə seçilən bu döyüşçülərin “Alpaqut” adı ilə də tanındığı qeyd olunur.
Araşdırmaya görə, Böri dəstələri məlumat toplamaqla yanaşı, düşmənin fəaliyyətini pozmağa yönəlmiş əməliyyatlarda da istifadə edilirdi. Bu birliklər qədim türk tarixində təşkilatlanmış kəşfiyyat fəaliyyətinin erkən nümunələrindən biri kimi qiymətləndirilir.
İpək Yolu tacirləri də məlumat daşıyırdı
Göytürklərin məlumat toplama fəaliyyəti yalnız döyüşçülərlə məhdudlaşmırdı. İpək Yolu boyunca ticarətlə məşğul olan soqd tacirləri dövlətin xarici aləmlə əlaqələrində mühüm rol oynayırdı.
Çindən Bizansa qədər geniş coğrafiyada əlaqələri olan və müxtəlif dillərdə danışan tacirlər diplomatik danışıqlarda da iştirak edirdilər. Onların ticarət və diplomatiya vasitəsilə əldə etdikləri məlumatlar Göytürklər üçün əhəmiyyətli informasiya mənbəyinə çevrilirdi.
Məqalədə Maniyah adlı soqd tacirinin Sasani və Bizans dövlətləri ilə aparılan danışıqlarda elçi kimi fəaliyyət göstərdiyi bildirilir. Beləliklə, karvan yolları yalnız malların deyil, siyasi hadisələr və mümkün təhlükələr barədə xəbərlərin də yayıldığı marşrutlara çevrilmişdi.
1500 il əvvəl qurulan erkən xəbərdarlıq sistemi
Geniş çöl ərazilərində düşmənin yaxınlaşmasını vaxtında müəyyənləşdirmək həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Bu məqsədlə Göytürklərin yüksək nöqtələrdə “Karqu” adlanan müşahidə qüllələri qurduğu bildirilir.
Müşahidəçilər düşmən hərəkətliliyini alov, tüstü və bayrağa bənzər işarələr vasitəsilə xəbər verirdilər. Bu üsulların uzaq məsafələrə məlumat ötürmək və təhlükəyə vaxtında reaksiya vermək üçün istifadə edildiyi qeyd olunur.
Amqa Korqan, Koşoy Korgon və Şirdabek kimi strateji mərkəzlər də məlumat toplama, müdafiə və hərbi planlaşdırma baxımından əhəmiyyət daşıyırdı. Məqalədə xüsusilə Amqa Korqanın dəqiq yerinin bu günədək müəyyənləşdirilmədiyi vurğulanır.
Bütün bu nümunələr Göytürklərin hərbi uğurlarının yalnız atlı döyüşçülərin gücündən asılı olmadığını göstərir. Kəşfiyyatçılar, diplomatlar, xüsusi dəstələr və xəbər ötürmə şəbəkələri də dövlətin təhlükəsizlik sisteminin mühüm hissəsi idi.
Təxminən 1500 il əvvəl çöl şəraitində düşməndən əvvəl məlumat əldə etmək döyüşün gedişinə təsir göstərə bilən əsas üstünlüklərdən biri sayılırdı.Musavat.com
