Avqustun 7-də Məkkədə Türkiyə Prezidenti Rəcəb Tayyib Ərdoğan, Səudiyyə Ərəbistanının vəliəhdi Məhəmməd bin Salman və Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərif arasında imzalanan Birgə Müdafiə Sazişi Yaxın Şərqin təhlükəsizlik balansında yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilir.
Sazişə əsasən, üç ölkədən birinə qarşı silahlı hücum digər iki dövlətə qarşı da hücum kimi qəbul ediləcək. Bu yanaşma Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında mövcud hərbi əməkdaşlığı yeni səviyyəyə çıxarmaqla yanaşı, regional təhlükəsizlik məsələlərində kənar güclərdən asılılığın azaldılması istiqamətində mühüm addım hesab olunur.
Türkiyə üçün isə Məkkə sazişi sadəcə müdafiə razılaşması deyil. Ankara bununla hərbi gücünü, inkişaf edən müdafiə sənayesini, Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə imkanlarını və Pakistanın strateji potensialını vahid əməkdaşlıq platformasında birləşdirərək Yaxın Şərqdə daha böyük siyasi çəkidə çıxış etmək imkanını genişləndirir.
Ankara artıq regionun əsas güc mərkəzlərindən biridir. Sözsüz Türkiyə bu prosesə digər regional dövlətlərdən daha üstün mövqedən daxil olur.
Ölkə NATO-nun ən böyük ordularından birinə malikdir, son illərdə milli müdafiə sənayesini sürətlə inkişaf etdirib və pilotsuz uçuş aparatlarından raket sistemlərinə, hərbi gəmilərdən elektron müharibə vasitələrinə qədər geniş çeşiddə hərbi texnologiyalar istehsal edir.
Türkiyənin əsas üstünlüyü isə yalnız hərbi potensialı deyil. Ankara Avropa, Qara dəniz, Qafqaz, Aralıq dənizi, Yaxın Şərq və Cənubi Asiyanı bir-birinə bağlayan strateji coğrafi mövqeyə malikdir.
Bu səbəbdən Türkiyə regional proseslərin kənarında dayanan ölkə deyil. Əksinə, Ankara Yaxın Şərqdə yeni təhlükəsizlik və iqtisadi münasibətlərin formalaşmasında əsas aktorlardan birinə çevrilməkdədir.
Məkkə sazişinin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri Türkiyənin NATO-dakı mövqeyi ilə regional tərəfdaşlıqlarını bir-birinə qarşı qoymamasıdır.
Ankara NATO-dan çıxmaq və ya Qərblə münasibətlərini kəsmək niyyətində deyil. Türkiyənin strategiyası daha çox alternativ və tamamlayıcı tərəfdaşlıqlar yaratmaq üzərində qurulub.
Başqa sözlə, Türkiyə təhlükəsizlik məsələlərində yalnız bir mərkəzdən asılı olmaq əvəzinə, müxtəlif güc mərkəzləri ilə əlaqələrini genişləndirir.
Bu strategiya Ankaraya daha böyük manevr imkanları verir. Türkiyə bir tərəfdən NATO üzvü olaraq Avro-Atlantik təhlükəsizlik sistemində mühüm rolunu qoruyur, digər tərəfdən isə Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla regional təhlükəsizlik mexanizmi yaradır.
Beləliklə, Ankara həm Qərblə, həm Körfəz ölkələri ilə, həm də Asiyanın əsas güc mərkəzləri ilə işləyə bilən çoxşaxəli diplomatik və təhlükəsizlik modelini gücləndirir.
Türkiyənin regional təsirinin artmasında müdafiə sənayesi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
“Baykar”ın pilotsuz uçuş aparatları artıq dünyanın müxtəlif bölgələrində istifadə olunur. Bununla yanaşı, Türkiyə raket sistemləri, hərbi gəmilər, zirehli texnika, aviasiya və elektron müharibə texnologiyaları sahəsində də ciddi imkanlar formalaşdırıb.
Bu isə silah satışını sadəcə iqtisadi fəaliyyət olmaqdan çıxararaq siyasi təsir alətinə çevirir.
Səudiyyə Ərəbistanı Türkiyənin müdafiə sənayesi üçün ən mühüm tərəfdaşlardan biri ola bilər. Ər-Riyad öz müdafiə sənayesini inkişaf etdirmək və xarici təchizatçılardan asılılığını azaltmaq istəyir. Türkiyə isə böyük maliyyə imkanlarına və geniş bazara malik Səudiyyə Ərəbistanı ilə əməkdaşlıq etməklə müdafiə sənayesinin beynəlxalq miqyasını daha da böyüdə bilər.
Pakistanın hərbi təcrübəsi və müdafiə sənayesi də bu əməkdaşlığa əlavə imkanlar yaradır.
Beləliklə, üç ölkə arasında formalaşan model gələcəkdə birgə istehsal, texnologiya transferi, hərbi təlim, kəşfiyyat mübadiləsi və müdafiə layihələri ilə daha da dərinləşə bilər.
Məkkə sazişində konkret düşmən göstərilməsə də, Türkiyə ilə İsrail arasındakı münasibətlərin kəskinləşməsi yeni təhlükəsizlik modelinin İsrail tərəfindən də diqqətlə izlənməsinə səbəb olur.
Xüsusilə Suriyanın gələcəyi məsələsində Ankara və Təl-Əvivin maraqları arasında ciddi fərqlər mövcuddur.
Türkiyə Suriyada sabit dövlət strukturunun formalaşmasında, ölkənin ərazi bütövlüyünün qorunmasında və sərhədləri boyunca təhlükəsizlik zolağının yaradılmasında maraqlıdır. Ankara həmçinin PKK ilə əlaqələndirdiyi silahlı kürd qruplaşmalarının sərhədləri yaxınlığında güclü hərbi-siyasi struktur yaratmasına qarşı çıxır.
İsrailin Suriyadakı hərbi əməliyyatları isə Ankara tərəfindən ölkənin suverenliyinə və regional sabitliyə təhdid kimi qiymətləndirilir.
Bu baxımdan, Türkiyənin Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistanla daha sıx təhlükəsizlik əməkdaşlığı yaratması Ankaranın regional məsələlərdə daha güclü mövqedən çıxış etməsinə imkan verə bilər.
Türkiyə üçün məqsəd mütləq qarşıdurma yaratmaq deyil. Əsas məqsəd regionda hər hansı bir dövlətin, o cümlədən İsrailin, qarşısıalınmaz hərbi üstünlük əldə etməsinin qarşısını alacaq balans yaratmaqdır.
Türkiyənin yeni təhlükəsizlik arxitekturası İranı avtomatik olaraq qarşı tərəfə çevirmir.
Ankara Tehranla rəqabət aparsa da, İranın tamamilə təcrid edilməsində maraqlı deyil. Türkiyənin əsas məqsədi regional güclər arasında tarazlığın qorunması və heç bir dövlətin Yaxın Şərqdə tam dominant mövqeyə çıxmamasıdır.
Bu siyasət Türkiyənin xarici siyasətində uzun müddətdir müşahidə olunan praqmatik yanaşmanın davamıdır.
Ankara həm İranla danışıqlar apara, həm Səudiyyə Ərəbistanı ilə təhlükəsizlik əməkdaşlığını genişləndirə, həm Pakistanla strateji münasibətləri dərinləşdirə, həm də NATO çərçivəsində fəaliyyət göstərə bilər.
Bu, Türkiyənin əsas üstünlüklərindən biridir: Ankara özünü hər hansı bir düşərgəyə bağlamaq əvəzinə müxtəlif güc mərkəzləri arasında siyasi və strateji manevr imkanlarını qoruyur.
Məkkədə imzalanan sazişin ən mühüm nəticələrindən biri Türkiyənin Yaxın Şərqdə təhlükəsizlik məsələlərinin müəyyənləşdirilməsində daha fəal rol almaq imkanının genişlənməsidir.
Ankara artıq yalnız regional proseslərə reaksiya verən dövlət deyil. Türkiyə öz hərbi gücü, müdafiə sənayesi, diplomatik imkanları, iqtisadi əlaqələri və strateji coğrafiyası ilə yeni regional sistemin formalaşmasına təsir göstərməyə çalışır.
Bu baxımdan “İslam NATO-su” ifadəsi hələ tam formalaşmış hərbi ittifaqı ifadə etməsə də, Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında yaradılan mexanizm gələcəkdə daha geniş təhlükəsizlik platformasına çevrilə bilər.
Türkiyənin üstünlüyü isə ondan ibarətdir ki, Ankara bu prosesə yalnız maliyyə və ya hərbi resursla deyil, sənaye, texnologiya, diplomatiya və geosiyasi imkanların birləşməsi ilə daxil olur.
Nəticədə Məkkə sazişi Türkiyə üçün yeni bir müdafiə öhdəliyindən daha böyük məna daşıyır. Bu, Ankaranın Yaxın Şərqdə öz qaydalarını formalaşdırmaq, regional gücləri bir masa ətrafında toplamaq və təhlükəsizlik məsələlərində kənar aktorlardan asılılığı azaltmaq istiqamətində atdığı strateji addımlardan biri kimi görünür.
Türkiyənin əsas hədəfi isə aydındır: Yaxın Şərqin gələcəyi yalnız Vaşinqton, Moskva və ya digər xarici paytaxtlarda deyil, regionun öz güc mərkəzlərinin iştirakı ilə müəyyənləşsin və Ankara həmin masanın əsas oyunçularından biri olsun.
Qoşqar Salmanlı
