Rusiya Prezidenti Vladimir Putinin Kuril adalarından biri olan İturupa səfəri Yaponiya ilə Moskva arasında uzun illərdir davam edən ərazi mübahisəsini yenidən gündəmə gətirib. Putinin səfəri Tokionun sərt etirazı ilə qarşılanıb. Yaponiya hökuməti adaları “Şimal əraziləri” adlandıraraq onların ölkəyə məxsus olduğunu bildirir, Moskva isə adalar üzərində suverenliyinin mübahisəsiz olduğunu bəyan edir.
Kuril adaları uğrunda mübahisə yalnız tarixi və milli kimlik məsələsi deyil. Arxipelaq həm enerji və balıqçılıq ehtiyatları, həm də hərbi-strateji mövqeyinə görə Yaponiya və Rusiya üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Kuril adaları Kamçatka yarımadası ilə Yaponiyanın Hokkaydo adası arasında uzanan uzun ada zənciridir. Arxipelaq Oxot dənizini Sakit okeandan böyük ölçüdə ayırır. Elmi mənbələr Oxot dənizini təxminən 1 500 kilometr uzunluğunda və 800 kilometr enində yarı qapalı dəniz hövzəsi kimi xarakterizə edir.
Bu coğrafi xüsusiyyət Kuril adalarına nəzarəti Rusiya üçün mühüm strateji üstünlüyə çevirir. Adalar üzərində nəzarət Moskvanın Oxot dənizində hərbi fəaliyyətini və Sakit okeana çıxışlarını qorumasına imkan verir.
Xüsusilə Rusiya Sakit Okean Donanmasının strateji əhəmiyyətli sualtı qüvvələri baxımından Oxot dənizi mühüm ərazidir. Kuril keçidləri isə dənizin Sakit okeanla əlaqəsini təmin edən əsas su yollarındandır.
Bu səbəbdən adaların Yaponiyanın nəzarətinə keçməsi təkcə bir neçə adanın itirilməsi anlamına gəlməzdi. Bu, Rusiyanın Uzaq Şərqdəki hərbi-strateji mövqeyinə və dəniz təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərə bilərdi.
Kuril adalarının əhəmiyyətinin digər səbəbi regionun təbii sərvətləridir. Oxot dənizi və onun şelfi böyük neft-qaz potensialına malik ərazilərdən biri hesab olunur. Elmi araşdırmalara görə, yalnız Saxalin şelfində 7 milyard barel səviyyəsində çıxarıla bilən neft ehtiyatları və təxminən 80 trilyon kubfut qaz ehtiyatı göstərilir; Maqadan və Qərbi Kamçatka şelflərində də əhəmiyyətli potensial mövcuddur.
Bununla yanaşı, Oxot dənizi dünyanın mühüm balıqçılıq hövzələrindən biridir. Kuril adalarının ətrafındakı sular xüsusilə zəngin bioloji resursları ilə seçilir.
Bəzi Rusiya mənbələrində Oxot dənizində daha böyük həcmdə neft və qaz ehtiyatlarının olduğu iddia edilir. Lakin 35 milyard barel neft və 400 milyard kubmetr qaz rəqəmlərinin vahid və etibarlı beynəlxalq mənbə ilə təsdiqləndiyini müəyyən etmək mümkün deyil. Buna görə bu göstəricilərə ehtiyatla yanaşmaq lazımdır.
Tokionun Kuril adalarına marağını yalnız mümkün enerji ehtiyatları ilə izah etmək düzgün olmazdı. Yaponiya üçün məsələ həm də milli ərazi və təhlükəsizlik məsələsidir.
Yaponiya İturup, Kunaşir, Şikotan və Habomai adalarından ibarət cənub Kuril qrupunu “Şimal əraziləri” adlandırır və onların qaytarılmasını tələb edir. Rusiya isə bu əraziləri İkinci Dünya müharibəsindən sonra əldə etdiyini və suverenliyinin hüquqi əsaslara söykəndiyini bildirir. Mübahisə iki ölkə arasında hələ də sülh müqaviləsinin imzalanmamasının əsas səbəblərindən biridir.
Putinin İturupa avqustun 13-də baş tutan səfəri də məhz bu səbəbdən Tokionun sərt reaksiyasına səbəb olub. Bu, Rusiya liderinin hakimiyyəti dövründə Kuril adalarına ilk səfəri kimi qiymətləndirilir.
Kuril adaları Rusiya üçün müdafiə xətti rolunu oynayır. Moskva son illərdə bölgədə hərbi infrastrukturunu gücləndirib. Adaların coğrafi mövqeyi Rusiyaya Sakit okean istiqamətində hərbi mövcudluğunu saxlamaq və Oxot dənizinə çıxışları nəzarətdə tutmaq baxımından üstünlük verir.
Bu baxımdan Kurillər Rusiya üçün təkcə ərazi deyil, həm də strateji dərinlik məsələsidir.
Putinin son səfərinin hərbi təlimlərlə eyni vaxta təsadüf etməsi də diqqət çəkib. Analitiklər səfəri həm Yaponiyaya siyasi mesaj, həm də Rusiyanın regiondakı hərbi mövqeyini nümayiş etdirmək cəhdi kimi qiymətləndirirlər.
Qərb gəmilərinin ələ keçirilməsi iddiası nə dərəcədə realdır?
Rusiya mediasında Putinin Kuril adalarına səfərinin Qərb ticarət gəmilərinin mümkün ələ keçirilməsi planları ilə əlaqələndirilməsi barədə iddialar yayılıb. Lakin bu iddianı təsdiqləyən etibarlı sübut mövcud deyil.
Bununla belə, Rusiyanın son aylarda Qərb dövlətlərinin Rusiya ilə əlaqəli ticarət və neft gəmilərinə qarşı tədbirlərinə cavab olaraq dənizdə daha sərt mövqe nümayiş etdirdiyi faktdır.
Rusiya Prezidenti Vladimir Putin avqustun 12-də Avropa ölkələrinin Rusiya gəmilərini ələ keçirməsi halında Moskvanın buna “eyni şəkildə” cavab verəcəyini bildirib. Rusiya Sakit Okean Donanmasının komandanı Viktor Liina isə donanmanın “dost olmayan” ölkələrə məxsus gəmiləri yoxlamağa və saxlamağa hazır olduğunu açıqlayıb.
Nikolay Patruşev də daha əvvəl Rusiya ticarət donanmasının hərbi gəmilər tərəfindən müşayiət olunması imkanının hazırlandığını açıqlamışdı. Rusiya rəsmisinin sözlərinə görə, bu tədbirlər Moskvanın ticarət gəmilərinin təhlükəsizliyini təmin etmək məqsədi daşıyır.
Bu açıqlamalar Kuril adalarının gələcəkdə mümkün dəniz qarşıdurmalarında əhəmiyyətli rol oynaya biləcəyini göstərsə də, “Kreml Qərb ticarət gəmilərini Kurillərdən ələ keçirməyə hazırlaşır” nəticəsini çıxarmaq üçün hazırda kifayət qədər açıq mənbə dəlili yoxdur.
Kuril adaları uğrunda Rusiya-Yaponiya mübahisəsinin arxasında bir neçə amil dayanır: ərazi suverenliyi, Oxot dənizinə nəzarət, hərbi-strateji üstünlük, balıqçılıq və enerji ehtiyatları.
Yaponiya üçün adaların qaytarılması həm tarixi ədalət məsələsi, həm də ölkənin şimal sərhədlərinin təhlükəsizliyi baxımından əhəmiyyətlidir. Rusiya üçün isə Kurillərin qorunması Sakit okeandakı hərbi mövcudluğun və Oxot dənizinin strateji əhəmiyyətinin saxlanılması deməkdir.
Putinin son səfəri göstərir ki, Moskva bu ərazilərdən imtina etmək niyyətində deyil. Eyni zamanda, Tokio da ərazi iddiasından geri çəkilmir. Bu səbəbdən Kuril adaları yaxın illərdə də Rusiya-Yaponiya münasibətlərində əsas geosiyasi mübahisə mövzularından biri olaraq qalacaq.
Korrekt.az
