Müharibə başlamazdan əvvəl aydın idi ki, Amerika Birləşmiş Ştatları hərbi güc və büdcə baxımından İran üzərində ciddi üstünlüyə malikdir. Lakin İranın ehtimal olunan cavab strategiyası yalnız hərbi deyil, daha çox iqtisadi və geosiyasi təsir vasitələrinə əsaslanırdı.
Tehran iki əsas istiqamətdə təsir imkanlarından istifadə etdi.
Birincisi, regiondakı Fars körfəzi ölkələri və müttəfiq dövlətlərə təzyiq göstərərək panika mühiti yaratdı.
İkincisi isə strateji əhəmiyyətli Hörmüz boğazı üzərində nəzarət və ya onun bağlanması ehtimalı ilə dünya neft bazarlarına təsir göstərdi.
Neft qiymətlərinin artması isə birbaşa olaraq ABŞ daxilində iqtisadi və siyasi təzyiqləri gücləndirdi. Xüsusilə yanacaq qiymətlərinin yüksəlməsi ABŞ seçicilərinin narazılığına səbəb oldu və bu, daxili siyasi proseslərə, o cümlədən Respublikaçılar Partiyasına əlavə təzyiq yaratdı.
İran tərəfi hesab edir ki, Hörmüz boğazı güclü strateji təzyiq vasitəsidir və bu kartdan danışıqlarda istifadə etmək mümkündür. Tehran eyni zamanda münaqişə nəticəsində yaranmış dağıntıların bərpası üçün kompensasiya tələb edir. Bu tələbə əsasən, müharibə zamanı zərər görmüş infrastruktur, zavodlar və iqtisadi sahələrin bərpası üçün maliyyə ödənişləri nəzərdə tutulur.
Əvvəllər kompensasiya tələbləri ABŞ-ı da əhatə etsə də, sonrakı mərhələdə əsas diqqət daha çox region ölkələrinə, xüsusilə ərəb dövlətlərinə yönəldilib. Bunun səbəbi, münaqişə zamanı əsas risk altında olan kommersiya və neft tankerlərinin məhz bu ölkələrə məxsus olmasıdır.
Digər bir tələb isə düşmən hesab edilən ölkələrin — xüsusilə İsrail və ABŞ-a bağlı gəmilərin Hörmüz boğazından keçməsinə məhdudiyyətlərin qoyulmasıdır.
Hazırkı mərhələdə danışıqlar prosesi də qeyri-müəyyən olaraq qalır. ABŞ prezidenti Donald Tramp bəyan edib ki, nümayəndə heyətinin regiona səfərinə ehtiyac yoxdur və danışıqlar telefon vasitəsilə aparıla bilər. O bildirib ki, ABŞ bütün kommunikasiya imkanlarına malikdir və birbaşa fiziki görüşlər zəruri deyil.
Tramp həmçinin qeyd edib ki, İran istədiyi vaxt ABŞ-la əlaqə saxlaya bilər, lakin danışıqlar üçün uzun səfərlərə ehtiyac yoxdur.
ABŞ üçün münaqişənin yenidən başlaması həm iqtisadi, həm də siyasi baxımdan risklidir. Neft qiymətlərinin artması daxili bazara və seçici davranışına birbaşa təsir göstərir. Buna görə də Vaşinqtonun yeni hərbi eskalasiyaya getməsi çətin görünür.
Digər tərəfdən, İran da ABŞ-ın ikinci dəfə genişmiqyaslı hərbi əməliyyata başlama ehtimalının az olduğunu düşünərək daha sərt danışıqlar mövqeyi sərgiləyir. Tehran təhlükəsizlik təminatları və uzunmüddətli atəşkəs mexanizmləri tələb edir.
Eyni zamanda qeyd olunur ki, ABŞ daxilində Tramp administrasiyasının qərarlarının qeyri-sabitliyi də diplomatik proseslərə təsir göstərir.
İran Xarici İşlər Nazirliyinin nümayəndəsi Abbas Arakchi bildirib ki, Tehran ABŞ-ın danışıqlara həqiqətən hazır olub-olmadığına dair tam əmin deyil. Onun sözlərinə görə, İran dialoqa açıq olsa da, qarşı tərəfin mövqeyi qeyri-müəyyəndir.
Pakistan vasitəçiliyi ilə keçirilən danışıqlar da tam nəticə verməyib. Buna baxmayaraq, diplomatik kanalların — o cümlədən dolayı və telefon danışıqlarının — davam etdiriləcəyi gözlənilir.
Hazırkı vəziyyət göstərir ki, həm ABŞ, həm də İran kompromisə hazır olduqlarını desələr də, tərəflər hələ də sərt mövqelərini qoruyurlar. Analitiklər yaxın günlərdə danışıqların davam edəcəyini, lakin real razılaşma üçün əlavə vaxt lazım olacağını bildirirlər.
Qoşqar Salmanlı
