Azərbaycanda vahid məktəbli forması ilə bağlı müzakirələr zamanı Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü ilə Bakıda açılan ilk müsəlman qız məktəbinin təcrübəsi nümunə kimi nəzərdən keçirilməlidir. Bu məktəbin tarixi göstərir ki, dünyəvi təhsillə milli-mənəvi dəyərləri qarşı-qarşıya qoymadan da müasir təhsil modeli formalaşdırmaq mümkündür.
Məktəbin şagirdləri üçün xüsusi hazırlanmış tünd qəhvəyi, güllü donlar, ağ yaxalıqlar və önlüklər həm sadəliyi, həm də zərifliyi ilə seçilirdi. Vahid geyim məktəbdə nizam-intizamı və ümumi kimliyi təşviq etməklə yanaşı, dövrün ictimai və mədəni xüsusiyyətlərini də nəzərə alırdı.
Qız məktəbinin açılması asan başa gəlməmiş, ciddi müzakirələr və müqavimətlərlə müşayiət olunmuşdu. Hacı Zeynalabdin Tağıyevin təşəbbüsü və dövrün maarifçilərinin səyləri nəticəsində Şərqdə müsəlman qızların dünyəvi təhsil alması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyan bu təhsil ocağı fəaliyyətə başlamışdı.
Məktəbdə riyaziyyat, coğrafiya, təbiət elmləri, rus dili və Avropa dilləri tədris edilir, eyni zamanda şagirdlərə şəriət və İslam tarixi öyrədilirdi. Bu yanaşma dünyəvi biliklərlə dini-mədəni dəyərlərin bir arada mövcud ola biləcəyini nümayiş etdirirdi. Məqsəd cəmiyyətin inanclarını inkar etmək deyil, həmin cəmiyyətin övladlarına müasir təhsil imkanları yaratmaq idi.
Həsən bəy Zərdabi, Əlimərdan bəy Topçubaşov və digər maarifçilərin fəaliyyəti ilə səciyyələnən dövrün əsas ideyalarından biri də maariflənmənin cəmiyyətin reallıqları nəzərə alınmaqla həyata keçirilməsi idi. Bu yanaşmanın mahiyyəti qadının geyimindən daha çox onun savadına, düşüncəsinə və cəmiyyətin inkişafındakı roluna əhəmiyyət verməkdən ibarət idi.
Bu düşüncəni belə ifadə etmək olar: millətin tərəqqisi qadının savadından asılıdır; əsas məsələ onun başındakı örtüyün forması deyil, beynindəki bilik və təhsildir.
Hacı Zeynalabdin Tağıyevin qız məktəbinin təcrübəsi bu gün də aktualdır. Həmin nümunə göstərir ki, təhsil və geyim bir-birinə mane olan anlayışlar deyil. Dünyəvi prinsipləri cəmiyyətin dini inancları və milli-mənəvi dəyərləri ilə qarşıdurmaya çevirmədən də tətbiq etmək mümkündür. Bunun üçün insanların həssaslıqlarını nəzərə alan, qarşılıqlı hörmətə və ictimai etimada əsaslanan siyasət yürütmək vacibdir.
Hesab edirəm ki, bu gün məktəbli forması ilə bağlı müzakirələrdə Tağıyev modelinə daha çox istinad edilməlidir. Məktəb şagirdin özünü təhlükəsiz, rahat və qəbul edilmiş hiss etdiyi, bilik qazandığı və şəxsiyyət kimi formalaşdığı bir məkan olmalıdır. Şagirdin fərdi inanclarına hörmət göstərilməsi ilə onun müasir, dünyəvi təhsil alması arasında ziddiyyət yaradılmamalıdır.
Təhsil sahəsində dəyişikliklər qəfil və sərt qadağalarla deyil, maarifləndirmə, dialoq və qarşılıqlı anlaşma yolu ilə həyata keçirilməlidir. İnsanları müəyyən qaydalara məcbur etməkdənsə, həmin qaydaların mahiyyətini izah etmək və ictimai etimad qazanmaq daha davamlı nəticələr verə bilər.
Tarixi təcrübə göstərir ki, modernləşmə milli-mənəvi dəyərlərlə mübarizə aparmaq demək deyil. Əksinə, cəmiyyətin xüsusiyyətlərini nəzərə alaraq inkişaf etmək, müasir bilikləri ənənələrlə sağlam şəkildə uzlaşdırmaq mümkündür.
Tağıyev modelinin əsas mesajı budur: təhsilin məqsədi insanları geyimlərinə və inanclarına görə ayırmaq deyil, onları bilik, qarşılıqlı hörmət və ortaq gələcək naminə birləşdirməkdir. Maarifçilik və zaman cəmiyyətin inkişafına mane olan bir çox stereotipi aradan qaldıra bilər. Əsas məsələ bu prosesə təzyiqlə deyil, sağlam düşüncə və etimadla yanaşmaqdır.
Zaur Əliyev
