Azərbaycanın rəqəmsal məkanında son illər minlərlə insanın zərər çəkdiyi maliyyə piramidaları, saxta investisiya layihələri və “asan qazanc” vədləri ilə fəaliyyət göstərən şəbəkələrin fəaliyyəti diqqət mərkəzinə çevrilib. “Any Unboxing”, “NexBirlik”, “Taximetr” və oxşar sxemlərin fəaliyyət mexanizmini araşdırarkən diqqətçəkən bir ortaq məqam ortaya çıxır: onların əksəriyyəti auditoriyasını məhz TikTok üzərindən toplayır.
Bir zamanlar qısa əyləncə videoları ilə məşhurlaşan TikTok bu gün dünyanın ən böyük sosial media platformalarından biridir. Lakin platformanın sürətlə böyüyən auditoriyası ilə yanaşı, onun alqoritmlərindən və reklam imkanlarından istifadə edən dələduzluq şəbəkələrinin sayı da artmaqdadır. Mütəxəssislər hesab edirlər ki, zəif moderasiya, aqressiv tövsiyə sistemi və sponsorlu məzmunun sürətlə yayılması bəzi hallarda fırıldaqçılar üçün əlverişli mühit formalaşdırır.
Araşdırmamız göstərir ki, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən müxtəlif maliyyə piramidaları və şübhəli qazanc layihələri məhz TikTok vasitəsilə minlərlə istifadəçiyə çatdırılır. Onlar platformanın “For You” alqoritmindən, canlı yayımlarından, sponsorlu reklamlarından və saxta profillərdən istifadə edərək potensial qurbanlara çıxış əldə edirlər.
Sual yaranır: dünyanın ən böyük texnologiya şirkətlərindən biri olan TikTok bu proseslərin qarşısını almaq üçün kifayət qədər effektiv addımlar atırmı, yoxsa platformanın alqoritmləri və reklam modeli bu şəbəkələrin daha geniş auditoriyaya çatmasına şərait yaradır?
Meta və Google sərtləşdirir, TikTok-da isə boşluqlar qalır
Qlobal texnologiya şirkətlərinin reklam siyasətinə nəzər saldıqda maliyyə xidmətləri və investisiya təklifləri ilə bağlı yanaşmalar arasında ciddi fərqlər görünür.
Meta (Facebook və Instagram) ilə Google uzun illərdir maliyyə məhsullarının reklamına dair ciddi məhdudiyyətlər tətbiq edir. Bir çox ölkədə investisiya, kredit, kriptovalyuta və yüksək gəlir vəd edən layihələrin reklamı yalnız müvafiq lisenziyalar təqdim edildikdən sonra yayımlana bilir. Platformaların avtomatik aşkarlama sistemləri və moderatorları şübhəli elanları müəyyən edib məhdudlaşdırmağa çalışırlar.
TikTok-da isə istifadəçilər və kibertəhlükəsizlik üzrə mütəxəssislər daha fərqli mənzərədən danışırlar. Platformada “asan qazanc”, “evdən işləyərək gəlir əldə et”, “investisiya ilə yüksək gəlir” kimi vədlərlə yayılan videoların və sponsorlu məzmunların tez-tez qarşıya çıxdığı müşahidə olunur. Bu isə platformanın reklam və moderasiya mexanizmlərinin effektivliyi ilə bağlı suallar doğurur.
Araşdırma zamanı rast gəldiyimiz çoxsaylı nümunələr göstərir ki, müxtəlif Ponzi xarakterli layihələr və şübhəli biznes modelləri TikTok-un alqoritmlərindən istifadə edərək qısa müddətdə böyük auditoriya toplaya bilirlər. Bu isə istifadəçilərin maliyyə təhlükəsizliyi baxımından ciddi risk yaradır.
Saxta profillər, AI manipulyasiyası və “lüks həyat” tələsi
Araşdırma göstərir ki, TikTok üzərindən fəaliyyət göstərən bir çox şübhəli maliyyə layihəsi oxşar psixoloji təsir metodlarından istifadə edir. Məqsəd istifadəçidə qısa müddətdə etibar yaratmaq, daha sonra isə onu müxtəlif qruplara və ya ödəniş sistemlərinə yönləndirməkdir.
Ən geniş yayılmış üsullardan biri saxta qadın profillərinin yaradılmasıdır. Bu hesablar vasitəsilə “asan qazanc”, “evdən işləyərək gündə yüzlərlə manat qazanmaq”, “heç bir risk olmadan gəlir əldə etmək” kimi şüarlar ardıcıl şəkildə paylaşılır.
Araşdırma zamanı müəyyən edilib ki, bu videoların əhəmiyyətli hissəsində istifadə olunan görüntülər həmin profillərə aid deyil. Müxtəlif sosial şəbəkələrdən götürülmüş videolar yenidən paylaşılır, üzərinə manipulyativ mətnlər əlavə edilir, bəzi hallarda isə süni intellekt texnologiyalarından istifadə olunaraq görüntülər dəyişdirilir. Beləliklə, istifadəçilərdə real insanın tövsiyəsi təsəvvürü yaradılır.
Son illərdə generativ süni intellekt və “deepfake” texnologiyalarının geniş yayılması bu prosesi daha da asanlaşdırıb. Artıq real insanın danışmadığı sözləri onun səsi ilə səsləndirmək, üz hərəkətlərini dəyişmək və tamamilə saxta videolar hazırlamaq əvvəlki illərlə müqayisədə daha əlçatandır.
Bu məzmunların böyük hissəsində eyni vizual ssenari təkrarlanır: bahalı avtomobil, lüks restoran, bahalı telefonlar, iri məbləğdə nağd pul və “mən də əvvəllər kasıb idim” tipli emosional çıxışlar. Məqsəd istifadəçidə uğur hekayəsinə inam yaratmaq və onu təklif olunan sistemə qoşulmağa həvəsləndirməkdir.
Kibertəhlükəsizlik üzrə mütəxəssislər hesab edirlər ki, belə kontentlər klassik sosial mühəndislik metodlarının sosial media versiyasıdır. İnsanlar ilk növbədə emosiyalarına təsir göstərən görüntülərlə qarşılaşır, daha sonra isə qərar verməyə sövq edilirlər.
Borcluları hədəfə alan yeni sxem: “Kreditinizi silirik”
Son aylarda TikTok-da diqqət çəkən başqa bir tendensiya isə bank və mikromaliyyə təşkilatlarına borcu olan vətəndaşları hədəf alan elanların artmasıdır.
“Kreditinizi tam silirik”, “Monato borcunuzu bağlayırıq”, “Bank borcunuzdan birdəfəlik xilas olun” kimi vədlərlə yayılan videolar minlərlə baxış toplayır və qısa müddətdə geniş auditoriyaya çatır.
Bu cür elanların əksəriyyətində istifadəçilərə əvvəlcədən müəyyən məbləğ ödənilməsi, müxtəlif “xidmət haqları” və ya “komissiyalar” tələb olunur. Nəticədə onsuz da maliyyə çətinliyi yaşayan insanlar ikinci dəfə maddi zərərə məruz qalırlar.
Hüquqşünasların fikrincə, heç bir fiziki şəxs və ya qeyri-rəsmi vasitəçi bankın və ya lisenziyalı kredit təşkilatının rəsmiləşdirilmiş borcunu birtərəfli qaydada “sildirə” bilməz. Borclar yalnız qanunvericilikdə nəzərdə tutulmuş prosedurlar çərçivəsində restrukturizasiya edilə, bağışlana və ya məhkəmə qərarı əsasında həll oluna bilər.
Araşdırma zamanı diqqət çəkən başqa bir detal isə belə videoların altındakı şərhlər oldu. “Mənim də borcumu sildilər”, “Çox sağ olun, məni xilas etdiniz”, “Artıq banka borcum yoxdur” kimi onlarla oxşar rəy paylaşılır. Kibertəhlükəsizlik mütəxəssisləri bildirirlər ki, bu tip kampaniyalarda saxta və ya koordinasiyalı hesabların istifadə olunması geniş yayılmış praktikadır və məqsəd real istifadəçilərdə etibar hissi formalaşdırmaqdır.
TikTok-un alqoritmi niyə təhlükəlidir?
TikTok-u digər sosial şəbəkələrdən fərqləndirən əsas xüsusiyyət onun tövsiyə alqoritmidir. Platforma istifadəçinin izlədiyi, saxladığı və ya cəmi bir neçə saniyə baxdığı videolar əsasında onun maraq dairəsini formalaşdırır.
Bu mexanizm istifadəçi təcrübəsini fərdiləşdirmək üçün nəzərdə tutulsa da, bəzi hallarda riskli məzmunun sürətlə yayılmasına da səbəb ola bilir.
Məsələn, istifadəçi “asan qazanc”, “investisiya”, “evdən işləmək” və ya “kredit həlli” mövzusunda bir neçə videoya baxdıqdan sonra alqoritm ona oxşar məzmunları daha intensiv göstərməyə başlayır. Nəticədə lentdə ardıcıl şəkildə eyni tipli videoların görünməsi istifadəçidə bu məzmunun geniş yayılmış və etibarlı olduğu təəssüratı yarada bilər.
Ekspertlər bunu “alqoritmik tunel effekti” adlandırırlar. İstifadəçi alternativ məlumatlardan uzaqlaşır və eyni tip mesajlarla davamlı qarşılaşdığı üçün manipulyasiya riskinə daha açıq olur.
TikTok bu mexanizmin təhlükəsizliyi üçün müxtəlif moderasiya sistemləri tətbiq etdiyini bildirsə də, araşdırma zamanı rast gəlinən çoxsaylı nümunələr göstərir ki, şübhəli maliyyə məzmunlarının əhəmiyyətli hissəsi uzun müddət platformada əlçatan olaraq qalır.
Deepfake, oğurlanmış videolar və görünməyən manipulyasiya fabriki
Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı fırıldaqçılar üçün də yeni imkanlar yaradıb. Süni intellekt (AI) və “deepfake” texnologiyalarının əlçatan olması nəticəsində saxta vizual məzmun hazırlamaq əvvəlki illərlə müqayisədə daha ucuz, daha sürətli və daha kütləvi xarakter alıb.
Araşdırma zamanı izlədiyimiz onlarla TikTok hesabında eyni tendensiya müşahidə olunur. Müxtəlif ölkələrdə yaşayan insanların videoları icazəsiz şəkildə götürülür, üzərinə tamam fərqli mətnlər yazılır, bəzi hallarda isə süni intellekt vasitəsilə səs dəyişdirilir və ya yeni nitq yaradılır.
Belə videolarda bahalı avtomobillər, villalar, iri məbləğdə nağd pul, xaricdən gətirildiyi iddia olunan məhsullar və qısa müddətdə zənginləşmə hekayələri nümayiş etdirilir. Məqsəd istifadəçidə “başqaları qazanırsa, mən də qazana bilərəm” düşüncəsi formalaşdırmaqdır.
Bu kontentin əhəmiyyətli hissəsinin həqiqəti əks etdirmədiyi, manipulyativ elementlər daşıdığı və emosional təsir üzərində qurulduğu açıq görünür. Lakin belə materiallar qısa müddətdə yüz minlərlə, bəzən isə milyonlarla baxış toplaya bilir. Bu isə sual yaradır: platformanın alqoritmi bu cür videoları niyə bu qədər geniş auditoriyaya çatdırır?
Şikayət edilir, amma nəticə dəyişmir
TikTok istifadəçilərə zərərli məzmun barədə şikayət etmək imkanı təqdim edir. Platformanın İcma Qaydaları aldadıcı davranışlar, saxtakarlıq və manipulyativ kontentə qarşı müxtəlif məhdudiyyətlər nəzərdə tutur.
Lakin araşdırma zamanı əldə olunan müşahidələr göstərir ki, maliyyə xarakterli şübhəli videoların bir hissəsi çoxsaylı şikayətlərə baxmayaraq uzun müddət platformada qalmaqda davam edir.
İstifadəçilər bildirirlər ki, göndərdikləri şikayətlərə əksər hallarda avtomatik cavab gəlir: “Bu məzmun İcma Qaydalarını pozmur.”
Bu isə platformanın moderasiya mexanizminin effektivliyi ilə bağlı ciddi suallar doğurur. Əgər eyni hesab yüzlərlə istifadəçi tərəfindən şikayət olunursa, lakin fəaliyyətini aylarla davam etdirə bilirsə, bu, ya avtomatik moderasiya sisteminin kifayət qədər effektiv işləmədiyini, ya da müəyyən riskli məzmunun vaxtında aşkarlanmadığını göstərir.
Məhz bu boşluqdan istifadə edən fırıldaqçılar yeni hesablar açır, canlı yayımlar keçirir, sponsorlu reklam yerləşdirir və yeni auditoriya toplamağa davam edirlər.
Reklam pulları təhlükəsizlikdən önə keçirmi?
TikTok-un əsas gəlir mənbələrindən biri rəqəmsal reklam bazarıdır. Platforma hər il milyardlarla dollar reklam gəliri əldə edir. Araşdırmamız zamanı diqqət çəkən məqamlardan biri də budur ki, maliyyə xarakterli şübhəli layihələrin bir hissəsi sponsorlu reklam formatından istifadə edərək daha geniş auditoriyaya çıxış əldə edə bilir.
Bu fakt platformanın reklam yoxlama mexanizmləri ilə bağlı əlavə suallar yaradır. TikTok sponsorlu məzmunun təhlükəsizlik yoxlamalarından necə keçdiyi barədə bütün detalları ictimaiyyətə açıqlamır. Buna görə də konkret reklamların hansı prosedurlardan keçdiyini söyləmək mümkün deyil. Lakin müşahidələr göstərir ki, bəzi şübhəli layihələr platformada ödənişli reklam imkanlarından istifadə edə bilir. Bu isə istifadəçilərin təhlükəsizliyi ilə kommersiya maraqları arasında balansın necə qorunduğu barədə müzakirələri aktuallaşdırır. Yəni TikTok fırıldaqçılar üçün hər cür şəraiti qurub ki, istifadəçilər rahat aldadılsın.
Ekspertlər hesab edirlər ki, reklam gəlirlərinin artması ilə yanaşı, platformaların maliyyə dələduzluqları ilə mübarizə mexanizmlərini də eyni sürətlə gücləndirməsi vacibdir.
TikTok artıq sadəcə əyləncə platforması deyil. Bu gün o, xəbərlərin yayıldığı, bizneslərin müştəri topladığı, siyasi kampaniyaların aparıldığı və milyonlarla insanın qərarlarına təsir göstərən qlobal informasiya ekosisteminə çevrilib. Məhz buna görə platformanın məsuliyyəti də əvvəlkindən qat-qat böyükdür.
Araşdırmamız göstərir ki, Azərbaycanda fəaliyyət göstərən bir sıra şübhəli maliyyə layihələri auditoriyasını əsasən TikTok üzərindən formalaşdırır. Saxta profillər, manipulyativ videolar, süni intellekt vasitəsilə hazırlanmış məzmunlar, “asan qazanc” vədləri, kredit problemlərindən çıxış yolu vəd edən elanlar eyni platformada geniş yayılır.
Bu, TikTok-un həmin fəaliyyətləri təşkil etməsi demək deyil. Lakin platformanın alqoritmləri, reklam infrastrukturu və moderasiya mexanizmlərində mövcud olduğu iddia edilən boşluqlar bu cür şəbəkələrin daha geniş auditoriyaya çıxmasını asanlaşdıra bilər. Məhz buna görə rəqəmsal platformaların şəffaflığı, reklam siyasəti və istifadəçi təhlükəsizliyi ilə bağlı tələblərin daha da sərtləşdirilməsi zərurəti gündəmə gəlir.
TikTok platformasının qarşısında bu qanunsuz reklam, saxta profil, Süni İntellektlə manipulyasiya edilmiş videolar, yalançı kredit silmə vədləri və Ponzi elanları siyasətinə qarşı ən sərt formada texniki və hüquqi tələblər qoyulmalı, zərurət yaranarsa milli təhlükəsizlik baxımından ciddi sanksiyalar tətbiq edilməlidir. Əks halda, TikTok-un filtrsiz açdığı bu rəqəmsal qapıdan daha neçə-neçə saxta “maliyyə holdinqləri” keçərək vətəndaşlarımızın canını yandırmağa, milli sərvətimizi xaricə daşımağa davam edəcək.
Məhəmməd Türkmən / Musavat.com
