Xəzər dənizinin səviyyəsinin aşağı düşməsi Dağıstan Respublikasının sahil xəttində ciddi dəyişikliklərə səbəb olub. Nəticədə regionun faktiki quru sahəsinin 2-3 min kvadratkilometr artdığı bildirilir. Bu barədə coğrafiya elmləri namizədi, geoloq İdris İdrisov “RİA Novosti”yə açıqlamasında məlumat verib. Onun sözlərinə görə, dənizin geri çəkilməsi nəticəsində əvvəllər su ilə əhatə olunan bəzi adalar materiklə birləşib, yeni quru sahələri meydana çıxıb. Geoloq bildirib ki, Yaiçnı, Çeçen, Piçujonok, Bazar və Pıriqunki adaları artıq quru ərazi ilə birləşib. Bu səbəbdən həmin ərazilərə avtomobillə getmək də mümkün olub. İdrisovun qiymətləndirməsinə görə, Dağıstanın faktiki quru sahəsi əvvəlki 50,3 min kvadratkilometrdən təxminən 52-53 min kvadratkilometrə yüksəlib. Bununla belə, söhbət regionun inzibati sərhədlərinin dəyişməsindən deyil, Xəzər dənizinin səviyyəsinin enməsi nəticəsində sahil xəttinin dəyişməsindən gedir.
Mütəxəssis qeyd edib ki, Dağıstanın quru sahəsinin dəqiq ölçüsünü müəyyənləşdirmək üçün sahilyanı ərazilərin yeni topoqrafik xəritələri hazırlanmalıdır. Bu xəritələr suyun çəkilməsi nəticəsində yaranan dəyişiklikləri daha dəqiq qeydə almağa imkan verəcək. Prezident İlham Əliyev Türkmənbaşı şəhərində keçirilən Xəzər Ekoloji Sammitinin geniş tərkibdə iclasında çıxış edərkən bu problemə toxunub. Eyni problemi Rusiya lideri Vladimir Putin də dilə gətirib və həyəcan təbili çalıb. Hazırda vəziyyətin ciddiliyi yenidən gündəmə gətirilib. Xəzərin Azərbaycan akvatoriyasında da oxşar problem müşahidə olunur.
Rusiyanın Azərbaycanla sərhəd hissəsi olan Dağıstanda bu vəziyyətin yaranması bizim üçün hansı əlavə risklər yaradır?
Siyasi şərhçi Kamran Məmmədli Musavat.com-a açıqlamasında Xəzərdə suyun səviyyəsinin kəskin enməsini regional təhlükəsizlik və geosiyasi maraqlar kontekstində təhlil edib: “Xəzərin geri çəkilməsi ayrı-ayrı ölkələrin sahil zolağında baş verən lokal dəyişikliklərlə məhdudlaşmır. Bu, bütöv bir regionun iqtisadi və təhlükəsizlik arxitekturasına təsir göstərə biləcək uzunmüddətli prosesdir. Dağıstan sahillərində quru ərazilərin genişlənməsi və əvvəllər su ilə əhatələnmiş bəzi adaların materiklə birləşməsi, ayrı-ayrı ərazilərdə yaranan bu coğrafi dəyişikliklər şimal istiqamətində sərhəd nəzarətinin təşkili ilə bağlı əlavə suallar ortaya çıxarır. Xəzərdə suyun azalması Azərbaycan-Rusiya dövlət sərhədinin avtomatik dəyişməsi demək deyil. Sərhədin hüquqi rejimi ilə sahil xəttinin fiziki dəyişməsi ayrı məsələlərdir. Lakin coğrafiyanın dəyişməsi sərhəd mühafizəsinin praktiki təşkili baxımından yeni vəziyyət yarada bilər.
Dənizlə əhatələnmiş ərazilərin quruması, dayazlıqların genişlənməsi və yeni keçidlərin meydana çıxması nəzarət sistemlərinin yenidən qiymətləndirilməsini tələb edir. Əgər əvvəllər müəyyən əraziyə yalnız su yolu ilə çatmaq mümkün idisə, sonradan quru keçidinin yaranması nəqliyyatın və insan hərəkətinin istiqamətini dəyişə bilər.
Bu, özlüyündə qanunsuz fəaliyyətin artacağına sübut deyil. Ancaq sərhəd nəzarətində mövcud risklərin yeni coğrafi şəraitə uyğun təhlilini zəruri edir.
Qaçaqmalçılıq, qanunsuz balıq ovu, nəzarətsiz hərəkət və digər hüquqazidd fəaliyyətlərin qarşısının alınması üçün texnoloji müşahidə imkanlarının genişləndirilməsi məsələsi də məhz bu kontekstdə əhəmiyyət qazanır.
Azərbaycanın Dövlət Sərhəd Xidməti və aidiyyəti qurumlar dəyişən sahil xəttini, dayazlıqların vəziyyətini və potensial keçid istiqamətlərini mütəmadi izləməlidirlər. Peyk müşahidələri, radar sistemləri, pilotsuz uçuş aparatları və rəqəmsal xəritələr belə bir monitorinqin mühüm alətlərinə çevrilə bilər.
Əsas məsələ təhlükəni şişirtmək deyil, dəyişən coğrafiyanın yaratdığı riskləri vaxtında müəyyənləşdirməkdir”.
Siyasi şərhçi deyib ki, Xəzərin səviyyəsinin enməsi Azərbaycanın iqtisadi maraqları baxımından da xüsusi əhəmiyyət daşıyır: “Azərbaycan Şərq-Qərb və Şimal-Cənub nəqliyyat dəhlizlərinin kəsişməsində yerləşir. Ölkənin tranzit imkanları, liman infrastrukturu, dəmir yolları və beynəlxalq yükdaşıma marşrutları regional ticarət əlaqələrinin inkişafında mühüm rol oynayır. Lakin Xəzərdə dayazlaşmanın dərinləşməsi gəmiçiliyin iqtisadi səmərəliliyinə təsir göstərə bilər. Suyun səviyyəsinin azalması bəzi limanlara giriş imkanlarını məhdudlaşdıra, gəmilərin yük götürmə qabiliyyətini aşağı sala və əlavə dibdərinləşdirmə xərcləri yarada bilər. Bu problemlər ilk növbədə Xəzərin şimalında, Volqa çayının deltası və Rusiya limanları istiqamətində daha ciddi xarakter ala bilər. Nəticədə yükdaşıma marşrutlarının planlaşdırılması, daşınma müddətləri və logistika xərcləri yenidən hesablanmalı olar.
Bəs bunun Azərbaycana nə dəxli var?
Məsələ ondadır ki, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizləri bir-birindən təcrid olunmuş yollar deyil. Onların səmərəliliyi limanların, dəmir yollarının, avtomobil magistrallarının və dəniz marşrutlarının qarşılıqlı fəaliyyətindən asılıdır. Xəzərin bir hissəsində yaranan ciddi çətinlik bütöv marşrutun iqtisadi göstəricilərinə təsir edə bilər.Bakı Beynəlxalq Dəniz Ticarət Limanı üçün də bu proses həm risklər, həm də yeni imkanlar yaradır. Şimal istiqamətində gəmiçiliyin çətinləşməsi müəyyən yüklərin və marşrutların yenidən bölüşdürülməsinə səbəb ola bilər. Ancaq bu, avtomatik olaraq Azərbaycanın yük dövriyyəsinin artacağı demək deyil. Nəticə limanların rəqabət qabiliyyətindən, tarif siyasətindən, infrastrukturun hazırlığından və regional ticarətin ümumi vəziyyətindən asılı olacaq.
Azərbaycan üçün strateji vəzifə dəyişiklikləri kənardan izləmək deyil, alternativ ssenarilərə hazırlaşmaqdır”.
Siyasi şərhçinin sözlərinə görə Xəzərin geri çəkilməsinin ən ciddi nəticələrindən biri ekosistemə təsirlərlə bağlıdır: “Dənizin səviyyəsinin azalması sahilyanı bataqlıqların, dayaz su hövzələrinin və bir sıra canlıların yaşayış mühitinin dəyişməsinə gətirib çıxara bilər. Xüsusilə Şimali Xəzərdə balıqların çoxalması və qidalanması üçün əhəmiyyətli olan ərazilərin quruması biomüxtəliflik baxımından ciddi narahatlıq doğurur. Nərə balıqları və digər qiymətli su canlıları üçün suyun səviyyəsi, temperatur, oksigen rejimi və çaylardan gələn suyun həcmi mühüm amillərdir. Bu göstəricilərdəki dəyişikliklər balıq ehtiyatlarına və bütövlükdə dəniz ekosisteminə mənfi təsir göstərə bilər.
Bununla belə, Xəzərdə baş verən bütün ekoloji dəyişiklikləri yalnız suyun səviyyəsinin enməsi ilə izah etmək düzgün olmazdı. Çirklənmə, hidrotexniki müdaxilələr, balıq ehtiyatlarından istifadə və iqlim dəyişiklikləri də ayrıca araşdırılmalıdır. Suyun azalmasının duzluluğa və suyun keyfiyyətinə təsiri də bütün dəniz üzrə eyni deyil. Bu göstəricilər ərazilərdən, çay axınlarından, su dövranından və digər təbii amillərdən asılı olaraq dəyişə bilər. Azərbaycan üçün təhlükə təkcə sahil xəttinin geri çəkilməsi deyil. Dəniz ekosisteminin zəifləməsi balıqçılığa, sahilyanı təsərrüfatlara, turizmə və Xəzərin bioloji resurslarından istifadə imkanlarına da təsir göstərə bilər.
Ona görə də ekoloji monitorinq formal hesabatlardan ibarət qalmamalıdır. Suyun səviyyəsi, temperatur, duzluluq, çirklənmə, balıq ehtiyatları və quruyan sahələrin dinamikası üzrə vahid məlumat bazası yaradılması region ölkələrinin ümumi maraqlarına xidmət edərdi”.
Bəs neft-qaz infrastrukturu ilə bağlı risklər necə qiymətləndirilməlidir?
Siyasi şərhçi deyir ki, Azərbaycanın enerji təhlükəsizliyi və iqtisadi inkişafı Xəzərdəki neft-qaz infrastrukturu ilə sıx bağlıdır: “Dəniz platformaları, sualtı boru kəmərləri və digər texniki qurğular suyun səviyyəsindəki dəyişikliklərin mümkün təsirlərindən kənarda qala bilməz. Ancaq burada da risklərin düzgün müəyyənləşdirilməsi vacibdir.
Suyun səviyyəsinin enməsi bütün platformaların və boru kəmərlərinin avtomatik olaraq təhlükə altında olması demək deyil. Konkret risklər obyektlərin yerləşməsindən, konstruksiyasından, su dərinliyindən, dəniz dibinin geoloji xüsusiyyətlərindən və istismar şəraitindən asılıdır. Bununla belə, dayazlaşmanın davam etməsi bəzi qurğuların istismar rejiminə, təchizat gəmilərinin hərəkətinə və texniki xidmətin təşkilinə təsir göstərə bilər. Dəniz dibinin dəyişməsi ilə bağlı proseslər isə ayrıca geoloji və mühəndis araşdırmaları tələb edir. Deməli, enerji infrastrukturu üzrə risk qiymətləndirilməsi də yeni hidroloji məlumatlar əsasında yenilənməlidir. Burada məqsəd əsassız təşviş yaratmaq deyil, mümkün problemləri qəza və ya iqtisadi itki baş verməmişdən əvvəl müəyyənləşdirməkdir”.
Siyasi şərhçi deyib ki, vəziyyətdən çıxmaq üçün ilk növbədə Xəzərin səviyyəsi ilə bağlı ölçmələr, çay axınları, sahil xəttinin dəyişməsi və ekoloji göstəricilər üzrə müqayisə edilə bilən məlumat bazası yaradılmalıdır: “Eyni zamanda, limanların fəaliyyətinə, gəmiçilik marşrutlarına və enerji infrastrukturuna təsirləri qiymətləndirən birgə mexanizmlərə ehtiyac var. Xəzəryanı ölkələrin mütəxəssislərinin iştirakı ilə uzunmüddətli fəaliyyət planının hazırlanması da gündəmdə olmalıdır. Bu plan real elmi proqnozlara, maliyyə hesablamalarına və ölçülə bilən hədəflərə əsaslanmalıdır.
Ən vacib məqamlardan biri isə problemin siyasi bəyanatlar səviyyəsində qalmamasıdır. Xəzərin gələcəyi ilə bağlı narahatlıq konkret tədqiqatlara, koordinasiyalı tədbirlərə və uzunmüddətli investisiya qərarlarına çevrilməlidir. Azərbaycan Xəzərdə suyun azalması qarşısında Azərbaycanın mövqeyi bir neçə istiqamətdə formalaşdırıla bilər. Birincisi, sahil xəttinin və dayazlıqların dəyişməsi müntəzəm peyk müşahidələri və rəqəmsal xəritələr vasitəsilə izlənilməlidir. Bu məlumatlar sərhəd mühafizəsi, liman infrastrukturu, ekoloji nəzarət və enerji obyektlərinin təhlükəsizliyi üçün vahid analitik bazada birləşdirilə bilər.
İkincisi, Xəzərdəki iqtisadi fəaliyyətin dayanıqlığı üzrə müxtəlif ssenarilər hazırlanmalıdır. Suyun səviyyəsinin müəyyən müddət ərzində daha da azalması halında limanların, gəmiçilik marşrutlarının və sahilyanı infrastrukturun necə fəaliyyət göstərəcəyi əvvəlcədən hesablanmalıdır.
Üçüncüsü, Xəzər dənizinin hüquqi rejimi və sərhədlərlə bağlı məsələlərdə fiziki coğrafiyanın dəyişməsi ilə hüquqi statusun fərqi nəzərə alınmalıdır. Sahil xəttinin geri çəkilməsi öz-özlüyündə dövlət sərhədinin dəyişməsi anlamına gəlmir. Buna görə də hər hansı yeni hüquqi yanaşma beynəlxalq hüquq və Xəzərin hüquqi statusunu müəyyən edən mövcud sənədlər əsasında qiymətləndirilməlidir.
Dördüncüsü, regional əməkdaşlıq konkret nəticələrə hesablanmalıdır. Birgə elmi ekspedisiyalar, hidrometeoroloji məlumatların mübadiləsi, ekoloji monitorinq və gəmiçilik təhlükəsizliyi üzrə koordinasiya bütün Xəzəryanı dövlətlər üçün faydalı ola bilər. Nəhayət, məsələ yalnız dövlət qurumlarının gündəliyində qalmamalıdır. Elmi institutlar, liman operatorları, enerji şirkətləri və ekoloji təşkilatlar da risklərin qiymətləndirilməsi və mümkün həll yollarının hazırlanmasına cəlb edilməlidir”.Musavat.com
