1940-cı ildə İrəvanda yerləşən Matenadaran qədim əlyazmalar muzeyində Nizami Gəncəvinin Azərbaycan dilində yazdığı iddia edilən şeirlərinin aşkarlandığı bildirilir.
Bu barədə Prof. Dr. Zaur Əliyevin təqdim etdiyi tarixi materiallarda məlumat verilir.
Məlumata görə, həmin dövrdə Matenadaranın fars əlyazmaları bölməsində çalışan Şabanov soyadlı əməkdaş Nizami Gəncəviyə aid olduğu bildirilən bir sıra əlyazmaları müəyyən edib. Onların arasında 1560-cı ildə İranda Əbdül Əli Seyfi İbn Əbdüllah tərəfindən köçürüldüyü qeyd edilən “Xəmsə”, 1700-cü ildə köçürülmüş “Yeddi gözəl” və Azərbaycan dilində olduğu bildirilən 12 misralıq “Nizami qəzəli” yer alıb.
Məlumata əsasən, “Nizami qəzəli” 1735-ci ilə aid Dağıstan mənşəli bayazın tərkibində aşkarlanıb. Şeirin başlığında “Nizami qəzəli” ifadəsinin yazıldığı, son misrasında isə şairin özünə müraciət etdiyi bildirilir.
Sənədlərdə qeyd olunur ki, əlyazma aşkar edildikdən sonra şərqşünas alimlər Acaryan, Şaxnazaryan və Arimfaryan məsələni araşdırıblar. İddialara görə, araşdırmalar zamanı Nizami Gəncəvinin Azərbaycan türkcəsində yazıldığı bildirilən daha bir neçə şeiri də müəyyənləşdirilib.
Materiallarda erməni şərqşünası H. Acaryanın muzeydə Nizamiyə aid bir sıra qəzəl və şeirlərin Azərbaycan türkcəsində yazıldığını bildirdiyi qeyd edilir.
Sənədlərdə həmçinin Nizaminin Şirvanşah Axsitanın sifarişi ilə yazdığı “Leyli və Məcnun” əsərinin iki variantının – fars və Azərbaycan türkcəsində olan nüsxələrinin aşkarlandığı iddia olunur.
Matenadaran direktorunun məktubu
Mənbədə Matenadaranın direktoru Qriqor Abovun Azərbaycan KP(b) MK-nın birinci katibi Mircəfər Bağırova və Ermənistan KP MK katibi Arutyunyana məktub göndərdiyi bildirilir.
Məktubda 1940-cı ildə Matenadaranın fondlarında aşkarlanmış və 1735-ci ilə aid olduğu deyilən bayazdakı Azərbaycan dilində şeirin Nizami Gəncəviyə aidliyinin araşdırıldığı qeyd olunur.
Sənədlərə əsasən, azərbaycanlı tədqiqatçı Həbib Səmədzadə və Ermolenko ilə birlikdə əlyazmalar araşdırılıb. Səmədzadənin şeirin Azərbaycan dilində yazıldığını və Nizamiyə aidliyinə şübhə olmadığını bildirdiyi qeyd edilir.
Məktubda həmçinin şeirin farsdilli Nizami qəzəlləri ilə müqayisə edildiyi, lakin həmin mətnlər arasında analoqunun aşkar edilmədiyi və əsərin Azərbaycan dilində yazıldığı qənaətinə gəlindiyi bildirilir.
Qriqor Abovun həmin şeirlərin Gəncədə doğulmuş Nizami Gəncəviyə məxsus olduğuna əmin olduğu da sənədlərdə əksini tapır.
Nizaminin türk dili ilə bağlı müzakirələr
Təqdim olunan materiallarda Nizaminin “Leyli və Məcnun” əsərinin müqəddiməsinə də istinad edilir. Burada Şirvanşah Axsitanın şairə türk dilində yazmaması ilə bağlı irad bildirdiyi qeyd olunur.
Bununla yanaşı, Nizaminin “Xosrov və Şirin” əsərinin sonunda “türkzadə” ifadəsindən istifadə etdiyi də vurğulanır.
Mövzu ilə bağlı materiallarda 1939-cu il aprelin 3-də “Pravda” qəzetində Ukrayna şairi Nikolay Bajanın dərc olunan məqaləsinə də istinad edilir. Bajanın yazdığına görə, İosif Stalin onunla söhbətində Nizami Gəncəvinin yaradıcılığından danışıb və şairin İran ədəbiyyatına aid edilməsinin düzgün olmadığını bildirib.
1947-ci ildə isə SSRİ Yazıçılar İttifaqının sədri Nikolay Tixonovun “Pravda” qəzetində Nizami Gəncəvinin irsi ilə bağlı məqaləsinin dərc olunduğu qeyd edilir.
Araşdırmalar müharibə səbəbindən yarımçıq qalıb
Sənədlərdən göründüyü kimi, Matenadaran rəhbərliyi məsələni daha ətraflı araşdırmaq məqsədilə Leninqraddan fars ədəbiyyatı üzrə mütəxəssislərin İrəvana dəvət edilməsini planlaşdırıb. Lakin İkinci Dünya müharibəsinin başlaması bu planın həyata keçirilməsinə mane olub.
Mənbədə həmçinin 1940-cı ildə Leninqraddakı arxivlərdə Nizaminin Azərbaycan dilində olduğu iddia edilən digər materiallarının da müəyyənləşdirildiyi və onların araşdırılması üçün xüsusi qrupun göndərilməsinin müzakirə edildiyi bildirilir.
Prof. Dr. Zaur Əliyevin təqdim etdiyi materiallarda iddia olunur ki, sonrakı dövrlərdə Matenadaranın fondlarında olduğu bildirilən Azərbaycan türkcəsindəki Nizami əlyazmaları Azərbaycan tərəfinə təqdim edilməyib.
Qeyd edək ki, Nizami Gəncəvinin yaradıcılığının dili, milli mənsubiyyəti və irsinin müxtəlif ədəbi-mədəni ənənələrə aidiyyəti uzun illərdir elmi müzakirələrin mövzusudur. Bu səbəbdən təqdim olunan sənədlərin, əlyazmaların və onlara dair ekspert rəylərinin orijinal arxiv materialları əsasında ayrıca elmi araşdırılması məsələnin obyektiv qiymətləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
