Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir mərhələsini yalnız siyasi institutların fəaliyyəti, iqtisadi göstəricilər və beynəlxalq münasibətlər sistemi ilə izah etmək mümkün deyil. Dövlətin gücü, eyni zamanda, onun insanına münasibətində, milli-mənəvi dəyərlərinə bağlılığında, mədəni irsini qorumaq əzmində və dünyaya özünü hansı mənəvi obrazda təqdim etməsində ifadə olunur.
Bu baxımdan Azərbaycanın Birinci vitse-prezidenti, Heydər Əliyev Fondunun prezidenti Mehriban xanım Əliyevanın çoxşaxəli fəaliyyəti ölkənin ictimai-siyasi həyatının mühüm istiqamətlərindən biri kimi diqqəti cəlb edir.
Mehriban Əliyevanın dövlətçilik fəaliyyətini səciyyələndirən əsas cəhətlərdən biri müxtəlif sahələri — siyasəti, humanitar fəaliyyəti, mədəniyyəti, təhsili, səhiyyəni, xeyriyyəçiliyi və beynəlxalq humanitar əməkdaşlığı — vahid yanaşma daxilində birləşdirməsidir.
Dövlətçilik yalnız idarəetmə deyil
Dövlətçilik haqqında düşünərkən çox zaman ilk növbədə siyasi qərarlar, idarəetmə mexanizmləri və strateji layihələr yada düşür. Lakin dövlətin uzunömürlülüyünü təmin edən daha dərin bir qat var: milli yaddaş.
Millətin tarixi yaddaşı zəifləyirsə, dövlətin mənəvi dayaqları da zəifləyir. Mədəniyyət, ədəbiyyat, musiqi, memarlıq, tarixi abidələr və milli ənənələr bu yaddaşın daşıyıcılarıdır.
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətində məhz bu məqam xüsusi yer tutur.
1995-ci ildə onun təşəbbüsü ilə Azərbaycan Mədəniyyət Fondu yaradılıb, 1996-cı ildə isə Azərbaycan mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə təbliği məqsədilə “Azərbaycan–İrs” jurnalı təsis edilib. Sonrakı mərhələdə Heydər Əliyev Fondunun fəaliyyəti bu istiqaməti daha geniş miqyasda davam etdirib.
Bu fəaliyyətə yalnız mədəni layihələrin məcmusu kimi baxmaq doğru olmaz.
Burada daha böyük bir ideya görünür: Azərbaycanın özünü dünyaya yalnız siyasi və iqtisadi imkanları ilə deyil, həm də zəngin tarixi və mədəni kimliyi ilə təqdim etməsi.
Heydər Əliyev Fondu — ideyadan instituta
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinin ən mühüm istiqamətlərindən biri, şübhəsiz ki, Heydər Əliyev Fondudur.
Fond 2004-cü ildən fəaliyyət göstərir və onun əsas istiqamətləri təhsil, səhiyyə, mədəniyyət, elm, sosial müdafiə, ekologiya, gənclərlə iş və humanitar layihələri əhatə edir. Fondun rəsmi məqsədləri sırasında Azərbaycanın mədəni irsinin qorunması, gənc nəslin təhsili və tərbiyəsinə dəstək, ölkənin beynəlxalq imicinin təşviqi, elmi əməkdaşlıq və dini tolerantlığın dəstəklənməsi xüsusi yer tutur.
Fondun fəaliyyətinin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, xeyriyyəçilik anlayışı burada yalnız birdəfəlik yardım formasında təqdim olunmur.
Məktəb tikmək, səhiyyə müəssisələrini yeniləmək, uşaq evlərinə və sosial müəssisələrə dəstək göstərmək, tarixi abidələri bərpa etmək, mədəni tədbirlər təşkil etmək — bütün bunlar insan kapitalına və sosial mühitə uzunmüddətli investisiya kimi qiymətləndirilə bilər.
Başqa sözlə, burada yardım etməkdən daha artıq bir yanaşma — insanın həyat imkanlarını genişləndirmək fəlsəfəsi müşahidə olunur.
Humanizm siyasətin mənəvi tərəfidir
Mehriban Əliyevanın ictimai obrazında humanizm xüsusi yer tutur.
Siyasətin yalnız rəqəmlərdən, sənədlərdən və qərarlardan ibarət olmadığını göstərən əsas amillərdən biri insan amilidir. Uşaqların, ailələrin, sağlamlıq imkanları məhdud insanların, sosial müdafiəyə ehtiyacı olan şəxslərin problemlərinə diqqət dövlət siyasətinin mənəvi ölçüsünü formalaşdırır.
Mehriban Əliyevanın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi humanitar layihələrin mühüm hissəsi də məhz bu yanaşma ilə bağlıdır.
Onun fəaliyyətinə verilmiş beynəlxalq qiymətləndirmələr arasında səhiyyə, humanizm, mədəniyyət, təhsil və xeyriyyəçilik sahəsindəki xidmətləri ilə bağlı mükafatların olması təsadüfi deyil. Rəsmi bioqrafik məlumatlarda Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının ana, uşaq və ailə sağlamlığının qorunmasına töhfəyə görə təqdim etdiyi mükafat, UNESCO və ISESCO ilə bağlı fəaliyyəti, eləcə də müxtəlif ölkələrin dövlət və ictimai mükafatları qeyd olunur.
Bu mənada Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinin əsas xəttlərindən birini belə ifadə etmək mümkündür:
Dövlətin gücü insanın özünü dövlət qarşısında dəyərli hiss etməsi ilə tamamlanmalıdır.
Mədəni diplomatiyanın Azərbaycan modeli
Müasir dünyada dövlətlər yalnız siyasi danışıqlar masasında rəqabət aparmırlar. Mədəniyyət də beynəlxalq münasibətlərin mühüm alətinə çevrilib.
Azərbaycanın muğamı, xalçaçılıq sənəti, aşıq yaradıcılığı, tarixi memarlığı, ədəbiyyatı və digər milli irs nümunələri ölkənin dünyadakı tanınmasına xidmət edən mühüm vasitələrdir.
Mehriban Əliyevanın mədəniyyət sahəsindəki fəaliyyəti bu baxımdan Azərbaycanın “yumşaq güc” imkanlarının formalaşmasına töhfə verən istiqamətlərdən biri kimi qiymətləndirilə bilər.
O, uzun illər Azərbaycan mədəni irsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində fəaliyyət göstərib. 2004-cü ildə UNESCO-nun Xoşməramlı səfiri adına layiq görülməsi də həmin fəaliyyətin beynəlxalq səviyyədə qiymətləndirilməsinin göstəricilərindən biri olub. 2022-ci ildə isə UNESCO-nun Baş direktoruna məktub göndərərək Xoşməramlı səfir fəaliyyətinə xitam verilməsini xahiş edib.
Burada diqqət çəkən məsələ Azərbaycanın mədəni irsinin sadəcə qorunması deyil, onun beynəlxalq mədəni dialoqun bir hissəsinə çevrilməsidir.
İdman, təşkilatçılıq və Azərbaycanın yeni imici
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinin başqa bir mühüm istiqaməti idmandır.
2002-ci ildə Azərbaycan Gimnastika Federasiyasının prezidenti seçildikdən sonra ölkənin bədii gimnastika üzrə beynəlxalq yarışlara ev sahibliyi imkanlarının genişlənməsi baş verdi. Rəsmi məlumatlarda Dünya Kuboku mərhələləri, dünya və Avropa çempionatlarının Azərbaycanda keçirilməsi ilə bağlı prosesdə onun təşkilati fəaliyyətinin rolu qeyd olunur.
Bu proses sonradan Azərbaycanın beynəlxalq miqyaslı tədbirlərə ev sahibliyi edən ölkə kimi mövqeyinin güclənməsinin tərkib hissəsinə çevrildi.
2013-cü ildə Mehriban Əliyeva Bakıda keçiriləcək ilk Avropa Oyunlarının Təşkilat Komitəsinə sədr təyin edildi. 2015-ci ildə keçirilən Bakı Avropa Oyunları Azərbaycanın müasir beynəlxalq imicinin formalaşmasında mühüm hadisələrdən biri oldu.
Burada idmanın özündən daha böyük bir məna var.
İdman tədbiri ölkəyə gələn minlərlə insan üçün Azərbaycanın ilk canlı təəssüratıdır. Stadionda qazanılan uğur qədər, şəhərin görünüşü, təşkilatçılıq səviyyəsi, mədəni proqramlar və insanların qonaqpərvərliyi də ölkənin obrazını formalaşdırır.
Bu baxımdan böyük beynəlxalq tədbirlərin təşkili həm də dövlətin özünü dünyaya təqdimetmə qabiliyyətinin nümayişidir.
Birinci vitse-prezident kimi yeni mərhələ
21 fevral 2017-ci il Azərbaycan siyasi tarixində mühüm hadisə ilə yadda qaldı. Prezident İlham Əliyevin sərəncamı ilə Mehriban Əliyeva Azərbaycan Respublikasının Birinci vitse-prezidenti təyin edildi.
Bu təyinat onun əvvəlki ictimai fəaliyyətinin dövlət idarəçiliyinin daha yüksək siyasi-institusional mərhələsinə keçidi idi.
Çünki həmin vaxta qədər Mehriban Əliyevanın fəaliyyəti artıq yalnız ictimai və humanitar sahə ilə məhdudlaşmırdı. O, Milli Məclisin deputatı kimi fəaliyyət göstərmiş, Heydər Əliyev Fonduna rəhbərlik etmiş, mədəniyyət, səhiyyə, təhsil, idman və beynəlxalq əlaqələr sahəsində geniş təcrübə toplamışdı. Rəsmi məlumatlarda onun 2005-ci ildən Milli Məclisin deputatı olduğu və seçicilərlə sosial məsələlər üzrə fəaliyyət göstərdiyi qeyd edilir.
Birinci vitse-prezident vəzifəsi isə bu təcrübəni dövlət idarəçiliyinin sistemli mexanizmləri ilə birləşdirən yeni mərhələ yaratdı.
Qadın liderliyinin fərqli modeli
Mehriban Əliyevanın siyasi və ictimai fəaliyyətinin başqa bir aspekti də qadın liderliyi məsələsidir.
Azərbaycan tarixində qadınların cəmiyyətin müxtəlif sahələrində mühüm rolu qədim ənənələrə malikdir. Müasir dövrdə isə qadının dövlət idarəçiliyində, diplomatiyada, humanitar siyasətdə və ictimai təşəbbüslərdə fəal iştirakı cəmiyyətin inkişaf göstəricilərindən biridir.
Mehriban Əliyevanın timsalında qadın liderliyi yalnız siyasi vəzifə ilə məhdudlaşmır.
Burada analıq, ailə, humanizm, mədəniyyət, xeyriyyəçilik və dövlətçilik anlayışlarının bir-birini tamamladığı ictimai obraz meydana çıxır.
Bu obrazın əsas xüsusiyyəti sərt siyasi ritorikadan daha çox sosial məsuliyyət və humanitar yanaşmanın ön plana çıxmasıdır.
Milli dəyərlər və müasirlik arasında körpü
Azərbaycanın qarşısında duran əsas məsələlərdən biri müasir dövlət quruculuğu ilə milli-mənəvi dəyərlərin qorunması arasında tarazlığın saxlanılmasıdır.
Qloballaşma milli sərhədləri zəiflədə bilər, amma milli kimliyin qorunması qloballaşmadan imtina etmək demək deyil.
Əksinə, öz mədəniyyətinə əmin olan dövlət dünyaya daha inamlı inteqrasiya edə bilir.
Mehriban Əliyevanın fəaliyyətində də məhz bu yanaşmanı görmək mümkündür: Azərbaycan milli irsini qoruyaraq onu beynəlxalq auditoriyaya çıxarmaq, milli dəyərləri müasir təqdimat imkanları ilə birləşdirmək.
Heydər Əliyev Fondunun rəsmi fəaliyyət istiqamətlərində də Azərbaycan mədəni irsinin qorunması ilə yanaşı ölkənin beynəlxalq imicinin təşviqi və müxtəlif mədəniyyətlər arasında dialoqun dəstəklənməsi ayrıca qeyd olunur.
Bu, əslində, milli kimliyin qapalı deyil, dünyaya açıq modelidir.
Mehriban Əliyeva fenomeninə necə baxmaq lazımdır?
Mehriban Əliyevanın ictimai-siyasi fəaliyyətini yalnız tutduğu vəzifələrlə ölçmək kifayət deyil.
Onun fəaliyyətinin əsas xətti müxtəlif istiqamətlərin bir-birini tamamlamasında görünür:
dövlətçilik — humanizm,
mədəniyyət — diplomatiya,
xeyriyyəçilik — sosial siyasət,
milli irs — beynəlxalq tanıtım,
qadın liderliyi — ictimai məsuliyyət.
Məhz bu sintez onun siyasi və ictimai fəaliyyətinin xarakterik cəhətlərindən biridir.
Bir insanın fəaliyyəti zaman keçdikcə müxtəlif vəzifələrlə ölçülə bilər. Lakin tarixdə qalacaq əsas məsələ vəzifələrin sayı deyil, həmin vəzifələrdən istifadə etməklə hansı dəyərlərin cəmiyyətə ötürüldüyüdür.
Mehriban Əliyevanın uzun illər ərzində həyata keçirdiyi layihələrə nəzər saldıqda diqqət çəkən məqamlardan biri də budur: fəaliyyətinin əhəmiyyətli hissəsi insan, mədəniyyət, təhsil, səhiyyə və milli yaddaş mövzuları ətrafında cəmlənib.
Azərbaycanın dövlətçilik salnaməsində bir qadın imzası
Bu gün Azərbaycan öz tarixinin mühüm mərhələlərindən birini yaşayır. Ölkənin siyasi və iqtisadi imkanları ilə yanaşı, onun humanitar kapitalı, mədəni irsi və beynəlxalq nüfuzu da dövlət gücünün mühüm elementlərinə çevrilib.
Bu prosesdə Mehriban Əliyevanın fəaliyyətinin xüsusi çəkisi danılmazdır.
O, Azərbaycan dövlətçiliyinin siyasi institutlarından birində — Birinci vitse-prezidentlik institutunda təmsil olunur. Eyni zamanda, Heydər Əliyev Fondunun rəhbəri kimi ölkənin humanitar və mədəni həyatında mühüm rol oynayır. Fondun fəaliyyəti bu gün də mədəniyyət, təhsil, sosial və humanitar layihələr istiqamətində davam edir.
Mehriban Əliyevanın 26 avqust 1964-cü ildə Bakıda ziyalı ailəsində doğulması, tibbi təhsil alması və sonrakı mərhələdə ictimai, mədəni və siyasi fəaliyyətə keçməsi onun həyat yolunun müxtəlif sahələri özündə birləşdirən xarakterini göstərir.
Amma onun haqqında danışarkən ən doğru yanaşma bioqrafik məlumatları sadalamaq deyil.
Əsas məsələ həmin bioqrafiyanın Azərbaycan dövlətçiliyinin inkişafında hansı məna daşıdığını anlamaqdır.
Çünki dövlətçilik yalnız dövlət binalarında yazılan qanunlardan ibarət deyil.
Dövlətçilik həm də məktəbdə oxuyan uşağın gələcəyə inamıdır.
Tarixi abidənin qorunub saxlanılmasıdır.
Xəstə insanın müalicəyə ümididir.
Milli musiqinin başqa ölkədə səslənməsidir.
Azərbaycan adının dünyanın müxtəlif şəhərlərində hörmətlə çəkilməsidir.
Və bütün bunların arxasında bir düşüncə dayanır: güclü dövlət yalnız güclü idarəçiliklə deyil, güclü mənəvi təməllərlə də qurulur.
Mehriban Əliyevanın ictimai-siyasi fəaliyyətinə bu prizmadan baxdıqda onun dövlətçilik konsepsiyasındakı yeri daha aydın görünür.
Bu, siyasətin humanizmlə, müasirliyin milli yaddaşla, beynəlxalq açılımın milli kimliklə, dövlət idarəçiliyinin isə insan amili ilə tamamlanmasıdır.
Azərbaycanın müasir tarixində Mehriban Əliyevanın adı da məhz bu istiqamətlərin kəsişdiyi bir xəttdə görünür.
Və zaman keçdikcə ayrı-ayrı layihələrdən daha böyük olan bir nəticə ortaya çıxır:
Azərbaycan dövlətçiliyinin tarixində qadın imzası artıq yalnız iştirak edən deyil, formalaşdıran, qoruyan və dünyaya təqdim edən bir imzadır.
Əfəndi İbrahimli
Politoloq
