Zəngəzur dəhlizinin, yəni TRIPP layihəsinin reallaşması Cənubi Qafqazda nəqliyyat-kommunikasiya xəritəsini dəyişməklə yanaşı, regionun iqtisadi və geosiyasi münasibətlərinə də ciddi təsir göstərə bilər. Layihə təkcə Azərbaycan və Ermənistan üçün deyil, Türkiyə, İran, Rusiya və Mərkəzi Asiya ölkələri üçün də yeni imkanlar yarada bilər. Bununla belə, təşəbbüs ətrafında geosiyasi fikir ayrılıqları davam edir.
TRIPP layihəsi Cənubi Qafqazda yeni iqtisadi mərhələnin başlanğıcı ola biləcək təşəbbüslərdən biridir. Azərbaycanı Naxçıvan vasitəsilə Türkiyə ilə birləşdirəcək nəqliyyat bağlantısının yaradılması regionda ticarət dövriyyəsinin artmasına, yükdaşımaların sürətlənməsinə və yeni iqtisadi əməkdaşlıq imkanlarının formalaşmasına şərait yarada bilər.
Bu layihənin əhəmiyyəti yalnız Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında quru əlaqəsinin təmin olunması ilə məhdudlaşmır. Söhbət, eyni zamanda, Şərq-Qərb nəqliyyat marşrutlarının genişlənməsindən, Orta Dəhlizin imkanlarının artırılmasından və Mərkəzi Asiya ölkələrinin Türkiyə və Avropa bazarlarına daha əlverişli çıxış əldə etməsindən gedir.
Belə bir nəqliyyat xəttinin açılması Türkiyənin regiondakı iqtisadi mövqelərini də gücləndirə bilər. Ankara Azərbaycanla yanaşı, Mərkəzi Asiyanın türkdilli dövlətləri ilə ticarət, logistika və investisiya əlaqələrini genişləndirmək üçün əlavə imkanlar əldə edə bilər. Bu isə bütövlükdə Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində iqtisadi inteqrasiyaya müsbət təsir göstərə bilər.
İranın layihəyə münasibətində əsas məsələlərdən biri regionda geosiyasi və nəqliyyat balansının dəyişməsi ehtimalıdır. Tehran dəfələrlə Ermənistanla sərhədinin dəyişdirilməsinə qarşı olduğunu bəyan edib. İran üçün Ermənistanla birbaşa quru sərhədinin qorunması strateji əhəmiyyət daşıyır. Bu səbəbdən Zəngəzur marşrutunun hansı hüquqi və idarəetmə modeli əsasında fəaliyyət göstərəcəyi Tehran üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir.
Digər mühüm amil Türkiyənin Cənubi Qafqaz və Mərkəzi Asiyada iqtisadi-siyasi təsir imkanlarının genişlənməsidir. Yeni nəqliyyat bağlantısı Türkiyənin Şərq istiqamətindəki mövqelərini gücləndirə, İranın tranzit ölkə kimi əhəmiyyətinə müəyyən təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, layihənin İran üçün də yeni ticarət və tranzit imkanları yaratması istisna deyil.
Rusiyanın mövqeyində isə regional nəqliyyat marşrutları üzərində təsir imkanlarının qorunması amili ön plana çıxır. Moskva uzun illər Cənubi Qafqazda əsas siyasi və təhlükəsizlik qarantlarından biri olub. Yeni nəqliyyat infrastrukturlarının fərqli beynəlxalq mexanizmlərlə idarə olunması Rusiyanın regiondakı ənənəvi roluna təsir göstərə bilər.
Burada Türkiyənin mövqelərinin güclənməsi də Moskva üçün nəzərə alınmalı geosiyasi amildir. Xüsusilə Azərbaycan-Türkiyə əməkdaşlığının nəqliyyat və logistika sahəsində genişlənməsi regionda qüvvələr nisbətinin dəyişməsinə səbəb ola bilər.
Əslində, layihəyə yalnız geosiyasi rəqabət prizmasından yanaşmaq düzgün olmazdı. Çünki yeni nəqliyyat bağlantısı regionun bütün ölkələri üçün iqtisadi imkanlar yarada bilər. Bunun üçün əsas şərt marşrutun beynəlxalq hüquq normalarına, dövlətlərin suverenliyinə və sərhədlərin toxunulmazlığı prinsipinə uyğun fəaliyyət göstərməsidir.
Azərbaycan, Ermənistan və digər regional güclər arasında qarşılıqlı etimadın formalaşması, gömrük və sərhəd prosedurlarının razılaşdırılması layihənin uğurla həyata keçirilməsində mühüm rol oynayacaq.
İran və Rusiyanın narahatlıqlarının nəzərə alınması da regional əməkdaşlıq baxımından əhəmiyyətlidir. Lakin bu narahatlıqların həlli yeni iqtisadi və nəqliyyat imkanlarının qarşısının alınması hesabına deyil, qarşılıqlı maraqların uzlaşdırılması yolu ilə mümkün ola bilər.
TRIPP Cənubi Qafqazı yalnız regional deyil, daha geniş Avrasiya nəqliyyat sisteminin mühüm hissəsinə çevirə biləcək potensiala malikdir. Bu layihənin reallaşması Türkiyə və Azərbaycanın iqtisadi əlaqələrini genişləndirməklə yanaşı, Ermənistan üçün də yeni tranzit imkanları aça, digər ölkələrin regional ticarətə qoşulmasına şərait yarada bilər.
Əsas məsələ bu prosesin hansısa dövlətin geosiyasi üstünlüyünə deyil, region ölkələrinin qarşılıqlı iqtisadi maraqlarına xidmət etməsidir. Zəngəzur bağlantısı rəqabət meydanına deyil, əməkdaşlıq platformasına çevrilərsə, bundan bütövlükdə region qazana bilər.
Qoşqar Salmanlı
