Hörmüz boğazı Yaxın Şərqin geosiyasi xəritəsində mühüm yer tutmaqla yanaşı, dünya enerji təhlükəsizliyinin əsas marşrutlarından biri hesab olunur. Fars körfəzini Oman körfəzi və Ərəbistan dənizi ilə birləşdirən bu su yolu neft və mayeləşdirilmiş təbii qazın beynəlxalq bazarlara çatdırılmasında xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Son illərdə İranla ABŞ və onların regional müttəfiqləri arasında münasibətlərin gərginləşməsi Hörmüz boğazının strateji rolunu daha da aktuallaşdırıb. Regionda hərbi qarşıdurma ehtimalı artdıqca bu marşrutun təhlükəsizliyi yalnız Körfəz ölkələrinin deyil, dünya iqtisadiyyatının da diqqət mərkəzinə çevrilir.
Beynəlxalq Enerji Agentliyinin məlumatlarına görə, 2025-ci ildə Hörmüz boğazından gündəlik orta hesabla 20 milyon barel neft və neft məhsulları daşınıb. Bu, dünya üzrə gündəlik neft və maye yanacaq istehlakının təxminən beşdə birinə bərabərdir. Eyni zamanda, Qətərin mayeləşdirilmiş təbii qaz ixracının böyük hissəsi də bu marşrutdan keçir.
Bu göstəricilər boğazın dünya enerji təchizatında nə qədər mühüm rol oynadığını nümayiş etdirir. Burada yaranacaq ciddi fasilə neft və qaz bazarlarında qiymət dəyişikliklərinə, təchizat zəncirlərində problemlərə və beynəlxalq ticarətdə əlavə xərclərə səbəb ola bilər.
Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri onun coğrafi mövqeyidir. Ən dar hissəsində eni təxminən 33 kilometr olan boğazın gəmiçilik marşrutları nisbətən məhdud ərazidən keçir. Şimal sahilində İran, cənub istiqamətində isə Oman və Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri yerləşir.
İranın boğazın şimal sahillərində yerləşməsi ölkəyə mühüm hərbi-strateji imkanlar verir. İranın hərbi-dəniz qüvvələri, sahil raket sistemləri və pilotsuz uçuş aparatları dəniz nəqliyyatının təhlükəsizliyinə təsir göstərə biləcək vasitələr hesab olunur. Bu səbəbdən Tehran Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi məsələsini regional və beynəlxalq münasibətlərdə mühüm amil kimi nəzərdən keçirir.
Bununla yanaşı, boğazın bağlanması üçün bütün əraziyə fiziki nəzarət tələb olunmur. Gəmiçiliyə qarşı təhlükənin yaranması, tankerlərə hücum ehtimalı və sığorta xərclərinin artması belə beynəlxalq daşımaların həcminə təsir göstərə bilər.
ABŞ üçün Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi Yaxın Şərq siyasətinin əsas istiqamətlərindən biridir. Vaşinqton regiondakı müttəfiqlərinin təhlükəsizliyinin təmin edilməsində və beynəlxalq enerji daşımalarının fasiləsizliyində maraqlıdır. ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələrinin Beşinci Donanmasının Bəhreyndə yerləşməsi də bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Beləliklə, Hörmüz boğazı ABŞ və İran arasında münasibətlərin mühüm geosiyasi komponentlərindən birinə çevrilib. İranın bu marşrut üzərindəki coğrafi mövqeyi, ABŞ-nin isə regiondakı hərbi mövcudluğu tərəflərin maraqlarının toqquşduğu əsas istiqamətlərdən birini formalaşdırır.
Boğazda gəmiçiliyin məhdudlaşdırılması ilk növbədə dünya enerji bazarlarına təsir göstərə bilər. Səudiyyə Ərəbistanı, İraq, Küveyt, BƏƏ, Qətər və İranın enerji ixracının mühüm hissəsinin bu marşrutdan asılı olması mümkün böhranın miqyasını artırır.
Belə bir vəziyyətdə neft qiymətlərində artım, təbii qaz təchizatında çətinliklər və beynəlxalq daşınma xərclərinin yüksəlməsi ehtimalı yaranır. Xüsusilə Çin, Hindistan, Yaponiya və Cənubi Koreya kimi enerji idxalından asılı ölkələr üçün Hörmüz boğazının təhlükəsizliyi mühüm iqtisadi məsələdir.
Avropa ölkələri də bu proseslərdən kənarda qalmır. Enerji bazarlarında qiymət artımı və təchizat marşrutlarının dəyişməsi Avropa iqtisadiyyatına, sənaye istehsalına və inflyasiya göstəricilərinə təsir edə bilər.
Digər tərəfdən, Hörmüz boğazının bağlanması İranın özü üçün də ciddi iqtisadi nəticələr doğura bilər. Çünki ölkənin neft ixracı və xarici ticarət əlaqələrinin bir hissəsi də bu marşrutdan asılıdır. Belə bir addım İranın enerji gəlirlərinə və idxal imkanlarına mənfi təsir göstərməklə yanaşı, regionda hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi riskini də artıra bilər.
Bu baxımdan boğazın bağlanması ehtimalı yalnız hərbi məsələ deyil, həm də iqtisadi və siyasi nəticələri olan mürəkkəb qərardır. İranın Hörmüz üzərindəki coğrafi mövqeyi ona müəyyən təsir imkanları versə də, bu imkanlardan istifadə ölkənin öz maraqları baxımından da risklər yarada bilər.
Hörmüz boğazında baş verən proseslər Azərbaycanın maraqları baxımından da diqqətəlayiqdir. Azərbaycanın əsas neft ixrac marşrutu Bakı–Tbilisi–Ceyhan boru kəməri olduğundan ölkənin enerji ixracı birbaşa bu boğazdan asılı deyil. Bununla belə, dünya bazarında neft qiymətlərinin dəyişməsi Azərbaycanın enerji gəlirlərinə təsir göstərə bilər.
Neft qiymətlərinin yüksəlməsi ixrac gəlirlərinin artmasına şərait yarada bilər. Eyni zamanda, beynəlxalq bazarlarda qeyri-sabitlik, daşınma xərclərinin yüksəlməsi və idxal qiymətlərində dəyişikliklər əlavə iqtisadi risklər yaradır.
Azərbaycan üçün digər mühüm məsələ regional təhlükəsizlikdir. İranla coğrafi qonşuluq nəzərə alındıqda, bu ölkə ətrafında hərbi qarşıdurmanın genişlənməsi Cənubi Qafqazın təhlükəsizlik mühitinə də təsirsiz ötüşməyə bilər. Regionda sabitliyin qorunması, enerji və nəqliyyat marşrutlarının təhlükəsiz fəaliyyəti Azərbaycanın strateji maraqları baxımından əhəmiyyətlidir.
Eyni zamanda, Hörmüz boğazında mümkün uzunmüddətli böhran Xəzər hövzəsinin və Cənubi Qafqazın alternativ enerji və nəqliyyat marşrutları kimi əhəmiyyətini artıra bilər. Bu şəraitdə Azərbaycanın tranzit və enerji infrastrukturu regional və beynəlxalq əməkdaşlıq baxımından əlavə imkanlar qazana bilər.
Ümumilikdə, Hörmüz boğazının strateji əhəmiyyəti onun dar coğrafi mövqeyi ilə yanaşı, dünya enerji ticarətində tutduğu yerlə müəyyən olunur. Bu marşrutda baş verəcək hər hansı ciddi təhlükəsizlik problemi yalnız İran və ABŞ arasındakı münasibətlərə deyil, enerji ixrac edən və idxal edən ölkələrin iqtisadiyyatına da təsir göstərə bilər.
Hörmüz boğazı ətrafında vəziyyətin inkişafı hərbi, iqtisadi və diplomatik amillərin qarşılıqlı təsirindən asılıdır. Buna görə də boğazın təhlükəsizliyinin qorunması regional sabitliklə yanaşı, beynəlxalq enerji bazarlarının davamlılığı baxımından da mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Qoşqar Salmanlı
