İranda 40 ildən çoxdur ki, Ayətullah Əli Xamenei, İslam rejiminin mənəvi lideri olaraq qalır. 1989-cu ildən bəri bu vəzifəni tutan Xamenei, son 36 ildə isə ölkənin ali lideri olaraq fəaliyyət göstərir. Xamenei, həm də İslam Respublikasının siyasi və dini rəhbəri kimi çox geniş səlahiyyətlərə malikdir.
Son dövrlərdə İrandakı kütləvi etirazlar və ABŞ-ın təzyiqləri fonunda Xamenei, həm daxildə, həm də xaricdə ciddi tənqidlərə məruz qalıb. ABŞ prezidenti Donald Tramp da onun tənqidçisi olub və hətta Xameneinin ölümünü təhdid edən açıqlamalar verib.
Xameneinin hakimiyyəti, yalnız İslamın təməl prinsipləri üzərində deyil, həm də İranın daxili və xarici siyasətini müəyyən edən ən güclü mövqeyə sahibdir. Bəs, Xamenei kimdir və İrandakı rejimin davamlılığı necə ona bağlıdır?
Ayətullah Xamenei kimdir?
Ayətullah Əli Xamenei, 1939-cu ildə İranın şərqindəki Məşhəd şəhərində doğulub və İslamın dərin ənənələri ilə yetişib. O, məşhur İslam alimləri ailəsindən gəlir və dini təhsilini Qum, Nəcəf və Tehran şəhərlərində alıb. Xamenei həmçinin İran İslam İnqilabının rəhbəri Ayətullah Ruhullah Xomeyninin yaxın silahdaşı olub.
Xamenei, 1979-cu il inqilabının öncüllərindən biri kimi, İran İslam Respublikasının qurulmasında mühüm rol oynayıb. 1981-ci ildə İran prezidenti olaraq seçilən Xamenei, 1989-cu ildə isə Xomeyninin ölümündən sonra İranın ali lideri olub. O, siyasi və dini sahədə bütün əsas qərarları verir.
İranın siyasi sistemində ali liderin mövqeyi çox güclüdür. Rəhbər həm dövlətin icra, qanunverici, məhkəmə orqanlarını nəzarət edir, həm də İran Silahlı Qüvvələrinin ali baş komandanıdır. O, həmçinin Keşikçilər Şurası və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK) üzərində böyük təsirə malikdir.
İranın taleyi niyə Ayətullah Xameneidən asılıdır?
Xamenei, İranın siyasi və sosial gələcəyini müəyyən edən ən güclü fiqur olduğu üçün ölkənin taleyi əslində onun əlinə keçir. Onun qərarları, yalnız daxili siyasətə deyil, həm də İranın xarici siyasətini, xüsusən də ABŞ, İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı ilə olan münasibətlərini də əhatə edir.
Xamenei, ölkənin güc strukturlarını, dinamikalarını və siyasətini formalaşdırır. O, xüsusən “səbir strategiyası” ilə tanınır. Bu yanaşma, İranın böyük güclərlə qarşılaşarkən münaqişələrə girməmək və düşməni öz əlverişsiz şərtləri ilə mübarizə etməyə məcbur etmək prinsipinə əsaslanır.
Həmçinin, İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu (İİKK), Xameneinin hakimiyyətinin əsas dayağıdır və ona qarşı olan hər hansı bir təhdidi aradan qaldırmaq üçün güclü bir vasitədir.
ABŞ və İsrailin Xameneiyə münasibəti
ABŞ və İsrail üçün Xamenei, İran İslam Rejiminin təcəssümüdür və çoxdan düşmən elan edilib. Xamenei, xüsusilə İsraili hədəf alır, onu “sionist dövlət” adlandırır və Holokostu inkar edir. O, İsrailin regional təhlükə yaratdığını iddia edir və bu dövlətin “çirkin bir quruluş” və “xərçəng şişi” olduğunu bəyan edir.
ABŞ prezidentləri, xüsusilə Donald Tramp, Xameneini açıq şəkildə tənqid edir. Tramp, Xameneinin dövlət başçısı olaraq mövcud olmasının dünya üçün təhlükə yaratdığını bildirib və onun hakimiyyətini sonlandırmağı hədəf alıb. Tramp, həmçinin Xameneinin “dəhşətli və utancverici ölüm”dən qaçırıldığını qeyd edib, amma müxalifət üçün Xameneinin öldürülməsi fikri gündəmə gəlib.
Xameneinin ölümündən sonra nə olacaq?
Xameneinin yaşı artıq 87-dir və bu səbəbdən onun ölümündən sonra İranın rəhbərliyini kim götürəcək məsələsi gündəmdədir. Şərqşünas Qriqori Lukyanov hesab edir ki, Ali Liderin ölümündən sonra yeni rəhbərin seçilməsi mürəkkəb bir proses olacaq, çünki yalnız Ekspertlər Şurası yeni lideri seçə bilər və bu proses böyük sirr olaraq qalır.
Həmçinin, bəzi xəbərlərə görə, İran ordusunun əməliyyatlarının dayandırılmasına səbəb olmadan, yeni liderin seçilməsi baş verə bilər. Lakin İran İslam Respublikasının siyasi və idarəetmə mexanizmləri, ölkədəki hakimiyyət boşluqlarının qarşısını almaq üçün nəzərdə tutulub.
Xameneinin potensial varisləri barədə çox az məlumat vardır, lakin ölkə daxilində bu məsələyə dair müəyyən razılıqların olduğu ehtimal edilir. Yeni liderin kim olacağı və bu keçid necə baş verəcəyi İranın siyasi gələcəyini müəyyən edəcək.
